Democratie en rechtsstaat door de tijd

Wie beslist er, en volgens welke regels? Die vraag stellen kleuters als ze kiezen welk spel ze spelen, en ze staat ook in de oudste wetten die we kennen. Een democratie is een manier om samen te beslissen waarbij het volk meebeslist. Een rechtsstaat is een staat waarin ook wie regeert zich aan de wetten moet houden. De twee horen bij elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde. En beide woorden betekenden door de tijd heen niet altijd hetzelfde. In Athene beslisten alleen de burgermannen mee. In België mocht in 1831 ongeveer één op de honderd inwoners stemmen. In Duitsland verloren de burgers in 1933 binnen enkele weken vrijheden die in de grondwet stonden.

Dit artikel tekent een lijn door de tijd. Het herhaalt niet wat in de onderwerpartikels staat, maar wijst ernaar en legt de voorbeelden naast elkaar. Bij elke stap laten bronnen uit de tijd zelf zien wat mensen over macht, regels en rechten schreven.

Een leerlijn in drie stappen

Het leerplan bouwt deze begrippen op over de hele basisschool (KOV Op.stap 1.3) (AHOVOKS 2026):

Wanneer	Wat de doelen vragen	Hoofdstuk
Kleuterklas	de begrippen mening, overleg en stemmen herkennen, benoemen en kennen; daarbij de woorden meerderheid en minderheid	Mening, overleg en stemmen
Eerste tot vierde leerjaar	de begrippen verkiezingen, vertegenwoordiging, macht, rechten, plichten, regels, afspraken en gelijkheid herkennen (1), benoemen (2), uitleggen (3) en kennen (4); daarbij de woorden democratie en rechtstaat	Regels, afspraken, rechten en plichten en Wie beslist?
Derde en vierde leerjaar	principes van een democratische rechtsstaat herkennen in samenlevingen uit het verleden	Sporen van democratie en rechtsstaat in het verleden
Vijfde en zesde leerjaar	de begrippen democratie, regering, parlement, rechtbank, bescherming, wetten, grondwet en vrijheid kennen; de relatie tussen verleden, heden en toekomst verwoorden, onder meer bij democratische instellingen en dictatorschap	De macht verdelen, Vrijheid en bescherming, Duitsland in 1933 en Verleden, heden en toekomst

Mening, overleg en stemmen

Voor kleuters begint democratie in de klas. Een mening is wat jij ergens van vindt: welk liedje je het mooiste vindt, of je liever buiten of binnen speelt. Bij overleg vertellen kinderen elkaar hun mening, luisteren ze naar elkaar en zoeken ze samen een oplossing. Lukt dat niet, dan kun je stemmen: iedereen kiest, en je telt. Wie de meeste stemmen heeft, de meerderheid, krijgt zijn zin. De anderen, de minderheid, hebben ook gekozen, maar verloren de stemming.

Dat kinderen een mening mogen hebben en zeggen, staat in een internationaal verdrag. Het Verdrag inzake de rechten van het kind werd op 20 november 1989 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties aanvaard en trad op 2 september 1990 in werking (VN-Kinderrechtenverdrag, art. 12). Artikel 12 zegt:

Uit de tijd zelf

De staten die partij zijn, verzekeren het kind dat in staat is zijn of haar eigen mening te vormen het recht die mening vrij te uiten in alle aangelegenheden die het kind betreffen, waarbij aan de mening van het kind passend belang wordt gehecht in overeenstemming met zijn of haar leeftijd en rijpheid.

… the right to express those views freely in all matters affecting the child …

Let op het slot: de mening van het kind krijgt gewicht ‘naar leeftijd en rijpheid’. Het verdrag zegt dus niet dat kinderen over alles beslissen, wel dat er naar hen geluisterd moet worden. UNICEF België legt daarbij de nadruk op wat ook zeer jonge kinderen al kunnen begrijpen (UNICEF België, participatie).

Regels, afspraken, rechten en plichten

In de eerste graad gaat het om de woorden waarmee een groep haar samenleven regelt. Afspraken maak je samen: we ruimen op voor we naar buiten gaan. Een regel geldt voor iedereen in een groep, ook als je hem niet zelf bedacht hebt, zoals de schoolregels of de verkeersregels. Een regel die een staat oplegt, heet een wet. Rechten zijn wat je mag of waar je aanspraak op hebt, zoals je mening zeggen. Plichten zijn wat je moet doen. En gelijkheid betekent dat dezelfde regels voor iedereen gelden, wie je ook bent.

Die woorden zijn oud, en de bronnen laten zien dat ze niet altijd voor iedereen hetzelfde betekenden.

Gelijkheid was niet vanzelfsprekend. In de wetten van Hammurabi, in Mesopotamië, verloor wie het oog uitstak van een awīlum, een vrije man van de groep die de wet steeds als eerste noemt, zelf een oog. Ging het om het oog van een muškēnum, een vrij persoon met een lagere status, dan woog hij één mina zilver af. Was het de slaaf van een man, dan betaalde hij de helft van wat die slaaf waard was (eHammurabi (OMNIKA), art. 196–199). Dezelfde daad kreeg dus een andere straf, naargelang wie het slachtoffer was. Meer daarover in het artikel over Mesopotamië.

Veel later staat in de Belgische Grondwet van 1831: ‘De Belgen zijn gelijk voor de wet’ (Constitution belge 1831, art. 6). En de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van 1948 zegt het voor alle mensen:

Uit de tijd zelf

Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. … Allen zijn gelijk voor de wet en hebben zonder onderscheid aanspraak op gelijke bescherming door de wet.

Rechten en plichten hoorden bij elkaar. In Athene had een burger rechten, zoals meedoen aan de volksvergadering, maar ook plichten. Plutarchus beschrijft een wet die hij aan Solon toeschrijft:

Uit de tijd zelf

Onder zijn andere wetten is er een heel eigenaardige en verrassende, die bepaalt dat wie bij een burgertwist geen partij kiest, zijn burgerrechten verliest.

Of de wet echt zo bestond en hoe ze werd toegepast, zegt Plutarchus niet. Wat hij wel laat zien: in zijn beeld van Athene was meedoen geen vrije keuze, maar een plicht van de burger. Meer bij de Griekse wereld. Ook vandaag kent België een plicht die bij een recht hoort: ‘Voor de verkiezingen van de Kamer is er stemplicht’, schrijft de Kamer van volksvertegenwoordigers (Kamerfiche verkiezing).

Wie beslist?

Macht

Macht is de mogelijkheid om over anderen te beslissen: regels maken, bevelen geven, straffen. In Mesopotamië noemde koning Hammurabi zich ‘de beschermende koning’, door de goden geroepen ‘om gerechtigheid in het land te brengen’ (Codex Hammurabi (King), proloog; epiloog); de wetten kwamen van hem (zie Mesopotamië). In Athene werden de bestuurders vóór Solon ‘gekozen op grond van geboorte en rijkdom’ (Aristoteles, Ath. Pol., 3): een kleine groep van rijke families had het voor het zeggen (zie de Griekse wereld). De grote vraag door de tijd is daarom: van waar komt de macht, en wie kan haar controleren?

In een democratie is het antwoord: van het volk. Het woord komt uit het Grieks (Thucydides 2.37 (Grieks), 2.37.1), en Perikles legt het in zijn grafrede uit, zoals verderop te lezen staat. In de Belgische Grondwet van 1831 klinkt het zo:

Uit de tijd zelf

Alle machten gaan uit van de natie. Zij worden uitgeoefend op de wijze die de grondwet bepaalt.

Tous les pouvoirs émanent de la nation.

De Grondwet spreekt van ‘machten’ in het meervoud. Dat woord komt terug bij de scheiding der machten.

Vertegenwoordiging en verkiezingen

In een grote staat kan niet iedereen tegelijk vergaderen. Daarom kiezen de burgers mensen die in hun plaats beslissen. Dat heet vertegenwoordiging: een kleine groep spreekt en beslist namens een grote groep. De Grondwet van 1831 zegt wie de Kamerleden en senatoren vertegenwoordigen:

Uit de tijd zelf

De leden van beide kamers vertegenwoordigen de natie, en niet enkel de provincie of de onderverdeling van een provincie die hen heeft benoemd.

Les membres des deux chambres représentent la nation …

Wie die vertegenwoordigers zijn, bepalen verkiezingen: de burgers kiezen wie hen vertegenwoordigt. Vandaag telt de Kamer van volksvertegenwoordigers 150 Kamerleden. Ze worden in 11 kieskringen rechtstreeks verkozen, voor vijf jaar, tenzij de Kamer eerder ontbonden wordt. Alle Belgische mannen en vrouwen vanaf 18 jaar mogen stemmen (Kamerfiche verkiezing). De Universele Verklaring van 1948 maakt van zulke verkiezingen een recht van ieder mens:

Uit de tijd zelf

Een ieder heeft het recht om deel te nemen aan het bestuur van zijn land, rechtstreeks of door middel van vrij gekozen vertegenwoordigers. … De wil van het volk zal de grondslag zijn van het gezag van de Regering; deze wil zal tot uiting komen in periodieke en eerlijke verkiezingen, die gehouden zullen worden krachtens algemeen en gelijkwaardig kiesrecht en bij geheime stemmingen of volgens een procedure, die evenzeer de vrijheid van de stemmen verzekert.

Elk woord in die zin doet ertoe. ‘Periodiek’: er zijn regelmatig verkiezingen, zodat je een vertegenwoordiger ook weer kunt wegstemmen. ‘Algemeen’: iedereen mag stemmen. ‘Gelijkwaardig’: elke stem telt even zwaar. ‘Geheim’: niemand kan zien wat je stemt.

Wie mocht meebeslissen?

Dat iedereen vanaf 18 jaar stemt, is nieuw in de geschiedenis. Wie de voorbeelden uit de atlas naast elkaar legt, ziet hoe de groep die meebesliste, groter werd:

Wanneer	Wie besliste mee
Athene, in de tijd van Perikles	de burgermannen; vrouwen, vreemdelingen en slaafgemaakten niet (Rotroff en Lamberton 2006, pdf-p. 9)
Brabant, 1312	in de raad van Kortenberg: vier ridders en tien mannen uit zes steden (Charter van Cortenberg (ed. David 1842), art. IV)
België, 1831	mannen die genoeg belasting betaalden: ongeveer 1,1 procent van de inwoners bracht een stem uit (Senaat, stemrecht VI)
België, 1893	elke man vanaf 25 jaar een stem, sommige mannen één of twee extra stemmen (Senaat, stemrecht VI)
België, 1919	eerste parlementsverkiezingen met ‘één man, één stem’ (Senaat, stemrecht VI)
België, 1948–1949	wet op het stemrecht voor alle vrouwen (1948); eerste parlementsverkiezingen met vrouwen op 26 juni 1949 (Senaat, stemrecht V)
België, vandaag	alle Belgen vanaf 18 jaar, met stemplicht voor de Kamer (Kamerfiche verkiezing)

Die uitbreiding kwam niet vanzelf. Arbeiders staakten en betoogden voor het stemrecht, en vrouwen wachtten tot 1949. Dat verhaal staat in het artikel over revoluties, grondwetten en emancipatie en, voor de vrouwen, bij vrouwenemancipatie en burgerrechten. Het woord voor zo’n strijd om gelijke rechten is emancipatie.

Sporen van democratie en rechtsstaat in het verleden

In het derde en vierde leerjaar leren de leerlingen principes van een democratische rechtsstaat herkennen in de samenlevingen uit het verleden die ze bestuderen (KOV Op.stap 1.3). Herkennen is iets anders dan gelijkstellen. Wie in Athene of in Kortenberg een spoor van vandaag ziet, moet er meteen bij zeggen wat er anders was. Drie voorbeelden, telkens met een verwijzing naar het artikel waar ze uitgewerkt staan. De jaartallen staan in de jaartelling van het leerplan: v.o.t. betekent ‘voor onze tijdrekening’ (zie tijd en chronologie).

Athene: een democratie voor sommigen

Athene was een stadstaat. Rond 594 v.o.t. maakte Solon er wetten die de schuldslavernij van Atheense burgers afschaften en de burgers naar hun bezit indeelden; ook de armsten kregen een plaats in de volksvergadering (ASCSA, Agora-tijdlijn) (Aristoteles, Ath. Pol., 6–7). Kleisthenes zette in 508/507 v.o.t. een volgende stap, en volgens de Staatsinrichting van Athene werd de staatsinrichting daardoor ‘veel democratischer dan die van Solon’ (ASCSA, Agora-tijdlijn) (Aristoteles, Ath. Pol., 22). Hoe dat in zijn werk ging, staat bij de wetten van Solon en na Solon.

De beroemdste uitleg van het woord democratie geeft Perikles in de grafrede die de geschiedschrijver Thucydides voor hem schreef:

Uit de tijd zelf

Het bestuur is in handen van de velen en niet van de enkelen; daarom heet het een democratie.

καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ᾽ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται

Hoe je die Griekse zin precies vertaalt, is in het vak een discussie (Thucydides 2.37 (Grieks), 2.37.1). Volgens de historicus Mogens Herman Hansen is ‘de macht ligt bij de meerderheid en niet bij de enkelen’ een redelijk betrouwbare weergave van wat Perikles bedoelde. Andere vakmensen die hij aanhaalt, vertalen voorzichtiger: het bestuur is gericht op de belangen van de velen (Hornblower), of het berust niet op enkelen maar op een groter aantal (Rhodes) (Hansen 2008 (GRBS), p. 15–18). Voor de klas volstaat: volgens Perikles heet het een democratie omdat het bestuur bij de velen ligt, of voor de velen werkt, en niet bij een kleine groep.

En wie waren ‘de velen’? De volledige deelnemers aan de Atheense democratie waren de burgermannen (Rotroff en Lamberton 2006, pdf-p. 9). Vrouwen, vreemdelingen die in Athene woonden en slaafgemaakten stemden niet mee. Dat staat uitgewerkt bij wie was burger?.

Een opvallende Atheense manier van stemmen was het ostracisme. Volgens de Staatsinrichting voerde Kleisthenes de wet erop in, oorspronkelijk als voorzorg tegen mannen in hoge ambten, omdat Peisistratos zijn positie als volksleider en veldheer gebruikt had om tiran te worden (Aristoteles, Ath. Pol., 22). De Atheners konden zo een man die te machtig dreigde te worden, voor tien jaar uit de stad sturen (Plutarchus, Aristides (Loeb), 7.5).

Uitbreiding Het ostracisme, en de man die Aristides niet kende

Hoe zo’n stemming verliep, beschrijft Plutarchus in zijn levensbeschrijving van Aristides, een Atheens politicus die men ‘de Rechtvaardige’ noemde (Plutarchus, Aristides (Loeb), 7):

Uit de tijd zelf

Elke kiezer nam een ostrakon, een potscherf, schreef er de naam op van de burger die hij uit de stad wilde verwijderen en bracht ze naar een plaats op de agora die helemaal met hekken was afgezet. De archonten telden eerst het totaal aantal scherven; als er minder dan zesduizend kiezers waren, was het ostracisme ongeldig. Daarna scheidden ze de namen, en wie de meeste stemmen had, werd voor tien jaar verbannen, met behoud van de inkomsten van zijn bezit.

Daarna vertelt Plutarchus een verhaal over Aristides zelf:

Uit de tijd zelf

Terwijl de kiezers hun scherven beschreven, zou een ongeletterde, ruwe man zijn scherf aan Aristides hebben gegeven met de vraag er ‘Aristides’ op te schrijven. Verbaasd vroeg die wat Aristides hem ooit misdaan had. ‘Niets,’ zei de man, ‘ik ken hem niet eens, maar ik ben het beu dat ik hem overal “de Rechtvaardige” hoor noemen.’ Aristides antwoordde niet, schreef zijn naam op de scherf en gaf ze terug.

Plutarchus vertelt het als iets wat ‘men zegt’. Het verhaal bewijst dus niet wat Aristides werkelijk deed. Het toont wel wat men zich later over het ostracisme vertelde: dat een stem ook kon voortkomen uit afgunst, en dat wie niet kon schrijven, een ander om hulp moest vragen. Het quorum van zesduizend is de weergave van Plutarchus.

Een echte scherf met een naam erop, die van Themistokles, werd bij de opgravingen op de Agora gevonden. Ze staat in het artikel over de Griekse wereld.

Een goede vraag voor de klas: is dit een verkiezing zoals wij die kennen? Nee: je stemde niet om iemand te kiezen, maar om iemand weg te sturen.

Rome: een republiek met consuls

Ook Rome had in het begin koningen. Daarna kwamen er consuls, de hoogste ambtenaren, in plaats van een koning (Tacitus, Ann. 1, 1.1) (Smith, Dictionary, Fasti). Elk jaar waren er nieuwe consuls. Livius ziet daarin het begin van de Romeinse vrijheid:

Uit de tijd zelf

De oorsprong van de vrijheid mag je eerder daarin zoeken dat het consulaat een jaarlijks bewind werd, dan in het feit dat er iets van de koninklijke macht werd weggenomen.

Libertatis autem originem inde magis quia annuum imperium consulare factum est … numeres.

Macht met een einddatum: dat principe herken je ook in de verkiezingen van vandaag. Hoe de Romeinen met de consuls de jaren telden, staat bij tijd en chronologie.

Was Rome dan een democratie? De geschiedschrijver Polybius, die de Romeinse staatsinrichting uitgebreid beschreef, gaf een eigen antwoord:

Uit de tijd zelf

De drie staatsvormen waarover ik sprak, hadden alle deel aan het bestuur van de Romeinse staat. … Keek je naar de macht van de consuls, dan leek de staatsinrichting volkomen monarchaal en koninklijk; keek je naar die van de senaat, dan leek ze weer aristocratisch; en keek je naar de macht van de massa, dan leek ze duidelijk een democratie. … Het is het volk alleen dat het recht heeft eer toe te kennen en straf op te leggen.

Volgens Polybius was Rome dus een mengvorm: een beetje koning (de consuls), een beetje bestuur door de besten (de senaat) en een beetje volk. Dat is zijn analyse, geen beschrijving die de Romeinen zelf zo in een wet schreven.

Maar ook in Rome woog niet elke stem even zwaar. Livius beschrijft hoe de stemmen ingedeeld werden volgens bezit, een regeling die hij toeschrijft aan een van de koningen, Servius Tullius (Livius, boek 1, 1.42.5–1.43.10):

Uit de tijd zelf

Want het stemrecht werd niet, zoals de andere koningen sinds Romulus gedaan hadden, aan iedereen afzonderlijk met dezelfde kracht en hetzelfde recht zonder onderscheid gegeven; er werden rangen gemaakt, zodat niemand van de stem uitgesloten leek en toch alle kracht bij de voornaamsten van de burgerij lag; eerst werden namelijk de ridders opgeroepen, daarna de tachtig eeuwen van de eerste klasse.

… ut neque exclusus quisquam suffragio videretur et vis omnis penes primores civitatis esset …

‘Zodat niemand uitgesloten leek’: Livius zegt het zelf. Iedereen stemde, maar de rijksten stemden eerst en hadden het meeste gewicht. Of het historisch zo gebeurd is en wanneer, kan Livius’ verhaal over een koning uit de vroegste tijd niet bewijzen; het toont wel hoe een Romeinse schrijver ongelijk stemrecht beschreef. Dat Rome ook burgerrecht ‘zonder stemrecht’ gaf, staat in het artikel over de stadstaat.

Keuren en charters: ook de vorst gebonden

In de middeleeuwen beloofden vorsten in geschreven oorkonden welke rechten ze zouden eerbiedigen. In 1127 beloofde de graaf van Vlaanderen aan de burgers van Saint-Omer dat ze recht zouden krijgen ‘door het juiste oordeel van de schepenen, tegenover iedereen en tegenover mijzelf’ (Keure van Saint-Omer 1127 (ed. Giry 1877), art. 1). Een rechter uit de stad die ook over een geschil met de graaf oordeelt: dat is een spoor van wat we nu een rechtsstaat noemen. Meer bij stadsrechten in een keure.

Op woensdag 27 september 1312 gaf hertog Jan II van Brabant een oorkonde die we de Keure van Kortenberg noemen (Charter van Cortenberg (ed. David 1842)) (Connaître la Wallonie, Cortenberg 1312). Hij stelde een raad in van vier ridders en tien goede lieden uit de steden, die om de drie weken in Kortenberg samenkwam om klachten te horen en te herstellen (Charter van Cortenberg (ed. David 1842), art. IV). Het opvallendste is het zevende artikel. De hertog bepaalt zelf wat er gebeurt als hij of zijn opvolgers de afspraken van de raad breken:

Uit de tijd zelf

En zou het gebeuren dat de ridders en goede lieden te Kortenberg iets zouden maken, bedenken of ordenen, en wij of onze opvolgers of iemand anders dat zouden breken of niet willen houden, dan stemmen wij daarmee in en willen wij, voor ons en onze opvolgers, dat men in ons land geen vonnis zal uitspreken en geen dienst zal doen, totdat men die dingen houdt en laat gebeuren zoals gezegd.

… dat men binnen onsen lande engheen vonnesse segghen sal, noch dienst doen en sal …

De hertog bindt zichzelf: wie de macht heeft, moet zich ook aan de afspraken houden. Dat is het principe dat je hier kunt herkennen. Wat er anders was: in de raad zaten alleen ridders en mannen uit zes steden, geen boeren en geen vrouwen (Charter van Cortenberg (ed. David 1842), art. IV). Gelijke politieke rechten voor iedereen kent de tekst niet. Dat de keure vaak ‘de eerste grondwet van Europa’ genoemd wordt, is een etiket van later (Damen 2012, p. 247). Alles over de keure staat bij de Keure van Kortenberg en bij bron en bewijs.

Principes herkennen

Wie de drie voorbeelden naast elkaar legt, kan met leerlingen telkens dezelfde vragen stellen. Zo herkennen ze de principes van een democratische rechtsstaat zonder te doen alsof het verleden al was zoals nu:

• Wie besliste mee? In Athene de burgermannen, in Rome alle burgers maar de rijken het zwaarst, in Kortenberg ridders en mannen uit de steden.
• Had de macht een grens? In Rome een termijn van een jaar voor de consuls, in Kortenberg een hertog die zichzelf aan de afspraken bond.
• Was iedereen gelijk? Nergens: niet in Athene, niet in Rome, niet in Brabant. Juist die vraag maakt het verschil met vandaag zichtbaar.
• Wie sprak recht? In Athene mochten ook de armste burgers in de rechtbanken zetelen (Aristoteles, Ath. Pol., 7), in Saint-Omer de schepenen, ‘ook tegenover’ de graaf (Keure van Saint-Omer 1127 (ed. Giry 1877), art. 1).

De macht verdelen

In het vijfde en zesde leerjaar komen de begrippen die een moderne rechtsstaat beschrijven: wetten, parlement, regering, rechtbank, grondwet (KOV Op.stap 1.3). Ze hangen samen met één idee: de macht moet verdeeld zijn.

Montesquieu

De Franse schrijver Montesquieu werkte dat idee uit in De l’esprit des lois (Over de geest van de wetten), dat in 1748 verscheen (Montesquieu, Esprit des lois XI.6). In een hoofdstuk over de staatsinrichting van Engeland schrijft hij:

Uit de tijd zelf

Wanneer in dezelfde persoon of in hetzelfde lichaam van magistraten de wetgevende macht met de uitvoerende verenigd is, is er geen vrijheid, want men kan vrezen dat dezelfde monarch of dezelfde senaat tirannieke wetten maakt om ze op tirannieke wijze uit te voeren. Er is evenmin vrijheid als de macht om te oordelen niet gescheiden is van de wetgevende en de uitvoerende macht. … Alles zou verloren zijn als dezelfde man, of hetzelfde lichaam van de aanzienlijken, of van de edelen, of van het volk, deze drie machten zou uitoefenen: die om wetten te maken, die om de openbare besluiten uit te voeren, en die om misdaden of geschillen tussen particulieren te beoordelen.

Tout seroit perdu, si le même homme, ou le même corps des principaux, ou des nobles, ou du peuple, exerçoient ces trois pouvoirs …

Drie machten dus: wetten maken, de besluiten uitvoeren, en oordelen. Liggen ze in één hand, dan is er volgens Montesquieu geen vrijheid. Let op: hij beschrijft hier hoe hij het Engelse stelsel zag, en zijn indeling is niet helemaal die van vandaag. Aan het begin van het hoofdstuk deelt hij de uitvoerende macht nog op, in een deel voor wat met andere staten te maken heeft en een deel voor het burgerlijk recht (Montesquieu, Esprit des lois XI.6). Volgens de Belgische Kamer van volksvertegenwoordigers heeft Montesquieu de Franse revolutionairen in grote mate beïnvloed (Kamerfiche scheiding der machten). De Verklaring van de Rechten van de Mens en van de Burger van 1789 zegt in artikel 16 dat een samenleving zonder scheiding van de machten ‘geen grondwet heeft’ (DDHC 1789, art. 16).

Drie machten in de Belgische Grondwet

Een grondwet is de belangrijkste wet van een staat. Ze zegt wie de macht heeft, hoe die verdeeld is en welke vrijheden de burgers hebben; andere wetten mogen er niet tegenin gaan. De Belgische Grondwet werd op 7 februari 1831 door het Nationaal Congres goedgekeurd (belgium.be, 1830) (Senaat, stemrecht II). Hoe België toen ontstond, staat bij de Belgische Grondwet van 1831. Hier gaat het om hoe de Grondwet de macht verdeelde:

Uit de tijd zelf

De wetgevende macht wordt gezamenlijk uitgeoefend door de koning, de Kamer van volksvertegenwoordigers en de Senaat. … Aan de koning komt de uitvoerende macht toe, zoals de grondwet ze regelt. De rechterlijke macht wordt uitgeoefend door de hoven en rechtbanken.

Le pouvoir judiciaire est exercé par les cours et tribunaux.

Dat zijn de drie machten:

• De wetgevende macht maakt de wetten: de regels die in het hele land gelden. In 1831 deden de koning en de twee Kamers dat samen.
• De uitvoerende macht voert de wetten uit en bestuurt het land. In 1831 kwam die toe aan de koning, ‘zoals de grondwet ze regelt’.
• De rechterlijke macht oordeelt of iemand de wet overtreden heeft en beslecht ruzies. Dat doen de hoven en rechtbanken.

Opvallend is wat er niet staat. De Kamer schrijft: ‘Nochtans bevat de Grondwet geen enkele specifieke bepaling betreffende de scheiding der machten. Dat beginsel wordt afgeleid uit de Grondwet, die een onderscheid maakt tussen drie organen die met uiteenlopende functies zijn belast’ (Kamerfiche scheiding der machten). Het woord ‘scheiding der machten’ komt dus niet in de Grondwet voor; het idee zit in de manier waarop ze de taken verdeelt.

Parlement, regering en rechtbank vandaag

Hoe ziet dat er vandaag uit? Het parlement is de vergadering van de gekozen vertegenwoordigers. In de Kamer van volksvertegenwoordigers zitten 150 rechtstreeks verkozen Kamerleden. In de plenaire vergadering wordt vooral gedebatteerd en gestemd over wetsvoorstellen, die van Kamerleden komen, en wetsontwerpen, die van de regering komen. De Kamerleden kunnen er ook de ministers ondervragen. De vergadering is in principe openbaar (Kamerfiche organen).

De regering is de groep ministers die het land bestuurt en de wetten uitvoert: de uitvoerende macht. Ze moet zich verantwoorden tegenover het parlement, dat haar vragen stelt en over haar plannen stemt (Kamerfiche organen).

Een rechtbank is de plaats waar rechters oordelen of iemand de wet overtreden heeft en ruzies beslechten: de rechterlijke macht, ‘uitgeoefend door de hoven en rechtbanken’ (Constitution belge 1831, art. 30).

Samen vormen parlement, regering en rechtbanken de belangrijkste democratische instellingen: vaste organen met elk een eigen taak, die volgens de grondwet werken.

Vrijheid en bescherming

Een rechtsstaat gaat niet alleen over wie de macht heeft, maar ook over wat de macht niet mag: de vrijheden van de burgers afnemen, iemand straffen zonder wet, iemand veroordelen zonder eerlijk proces.

Vrijheden in de Grondwet van 1831

Vrijheid betekent hier: dingen mogen doen zonder dat de overheid je tegenhoudt, zolang je de wet niet overtreedt. De Grondwet van 1831 somde zulke vrijheden op. De vrijheid van eredienst en van meningsuiting (artikel 14), van onderwijs (17) en van pers (18) staan in het artikel over de Belgische Grondwet (Constitution belge 1831, art. 14, 17 en 18). De artikels 19 en 20 voegden er het recht aan toe om te vergaderen en om verenigingen op te richten (Constitution belge 1831, art. 19 en 20). Vrijheid is in die teksten iets wat de overheid moet laten bestaan: ‘de censuur zal nooit mogen worden ingevoerd’ (Constitution belge 1831, art. 18).

De Universele Verklaring van 1948

Op 10 december 1948 kondigde de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens af (EVRM (NL, EHRM-uitgave), aanhef). Ze zegt niet wat één land moet doen, maar welke rechten voor alle mensen zouden moeten gelden. Artikel 1 (‘Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren’) en artikel 21 over verkiezingen staan hierboven. Artikel 19 zegt: ‘Een ieder heeft recht op vrijheid van mening en meningsuiting’ (UVRM (NL, UNRIC), art. 19). En artikel 7 spreekt van ‘gelijke bescherming door de wet’ (UVRM (NL, UNRIC), art. 7). Bescherming betekent hier: de wet en de rechter beschermen je tegen onrecht, ook tegen onrecht door de overheid zelf. Hoe de Verklaring met de burgerrechten samenhangt, staat bij wat zijn burgerrechten?.

Het Europees Verdrag van 1950

Twee jaar later, op 4 november 1950, werd in Rome het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens ondertekend. De aanhef verwijst zelf naar de tekst van 1948: ‘Gelet op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens die op 10 december 1948 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is afgekondigd’ (EVRM (NL, EHRM-uitgave), aanhef). Een verdrag is een geschreven afspraak tussen staten. Enkele artikels maken goed zichtbaar wat bescherming in een rechtsstaat betekent:

Uit de tijd zelf

Niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen. … heeft een ieder recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak, binnen een redelijke termijn, door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij de wet is ingesteld. … Niemand mag worden veroordeeld wegens een handelen of nalaten, dat geen strafbaar feit naar nationaal of internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of nalaten geschiedde. … Een ieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting.

In gewone woorden: niemand mag gefolterd worden; wie voor de rechter komt, heeft recht op een eerlijk proces voor een rechter die niet partijdig is; je kunt niet gestraft worden voor iets wat op het moment dat je het deed nog niet verboden was; en je mag je mening zeggen. De officiële teksten van het Verdrag zijn het Engels en het Frans; de Nederlandse vertaling is een hulpmiddel (EVRM (NL, EHRM-uitgave)).

Wat is een rechtsstaat?

Met al die stukken samen kunnen we zeggen wat in dit artikel met een rechtsstaat bedoeld wordt: een staat waarin ook wie regeert zich aan de grondwet en de wetten moet houden, waarin de macht verdeeld is, waarin de rechten van de burgers vastliggen en waarin een onafhankelijke rechter oordeelt. Elk van die stukken heb je in de bronnen hierboven gezien: de hertog die zich bindt in Kortenberg, de drie machten van Montesquieu en de Grondwet, de vrijheden van 1831 en de eerlijke rechtspraak van 1950.

Wanneer een rechtsstaat verdwijnt: Duitsland in 1933

Wat gebeurt er als die stukken wegvallen? Duitsland had in 1933 een grondwet, een parlement (de Reichstag) en verkiezingen. Binnen enkele weken verloren de burgers toch hun grondrechten, en mocht de regering zelf wetten maken. Twee wetteksten tonen hoe dat gebeurde.

Op 28 februari 1933 vaardigde de rijkspresident een verordening uit ‘tot bescherming van volk en staat’. Ze beroept zich op artikel 48 van de grondwet en geeft als reden de ‘afweer van communistische gewelddaden die de staat in gevaar brengen’ (Reichstagsbrandverordnung 1933, aanhef). Het eerste artikel zegt:

Uit de tijd zelf

De artikelen 114, 115, 117, 118, 123, 124 en 153 van de grondwet van het Duitse Rijk worden tot nader order buiten werking gesteld. Beperkingen van de persoonlijke vrijheid, van het recht op vrije meningsuiting, ook de persvrijheid, van het verenigings- en vergaderrecht, inbreuken op het brief-, post-, telegraaf- en telefoongeheim, huiszoekingen en inbeslagnames en beperkingen van de eigendom zijn daarom ook buiten de gewone wettelijke grenzen toegelaten.

Die Artikel 114, 115, 117, 118, 123, 124 und 153 der Verfassung des Deutschen Reichs werden bis auf weiteres außer Kraft gesetzt.

Leg die zin naast de Belgische Grondwet van 1831 of het Europees Verdrag van 1950. Het zijn dezelfde vrijheden: mening, pers, vergaderen, verenigen. Hier werden ze met één verordening ‘tot nader order’ opgeschort.

Een maand later volgde de tweede stap. Op 23 maart 1933 stemde de Reichstag, die toen in de Kroll-Oper in Berlijn vergaderde, over een ‘wet tot opheffing van de nood van volk en rijk’. Volgens de Duitse Bundestag kwam het voorstel van de NSDAP, de partij van de nazi’s, en van de DNVP. Alleen de 94 aanwezige Kamerleden van de sociaaldemocratische SPD stemden tegen; alle andere 444 stemden voor (Bundestag, Ermächtigungsgesetz). Bij een foto van die dag schrijft de Bundestag over de ‘intimidatie van de oppositie’: SA- en SS-mannen, leden van organisaties van de nazipartij, trokken de vergaderzaal binnen (Bundestag, Ermächtigungsgesetz). De wet, gedateerd 24 maart 1933, zegt (Ermächtigungsgesetz 1933):

Uit de tijd zelf

Artikel 1. Rijkswetten kunnen, naast de procedure die de grondwet van het Rijk voorziet, ook door de rijksregering worden aangenomen. … Artikel 2. De door de rijksregering aangenomen rijkswetten kunnen van de grondwet van het Rijk afwijken, voor zover ze niet de instelling van de Reichstag en de Reichsrat als zodanig betreffen.

Reichsgesetze können außer in dem in der Reichsverfassung vorgesehenen Verfahren auch durch die Reichsregierung beschlossen werden.

Lees het met de drie machten van Montesquieu in gedachten. De regering, de uitvoerende macht, mocht voortaan ook de wetten maken, en die wetten mochten tegen de grondwet ingaan. De wetgevende en de uitvoerende macht lagen nu in dezelfde hand: precies wat Montesquieu ‘geen vrijheid’ noemde. De SPD-voorzitter Otto Wels zei die dag in de Reichstag: ‘Vrijheid en leven kan men ons afnemen, de eer niet’ (Bundestag, Ermächtigungsgesetz).

Het leerplan gebruikt bij dit onderwerp het woord dictatorschap. Wat dat betekent, laten deze twee teksten zien: een staat waarin de regering zich niet meer aan de grondwet hoeft te houden, waarin het parlement zijn macht om wetten te maken afgeeft, en waarin de burgers hun vrijheden kwijt zijn.

Verleden, heden en toekomst

In het vijfde en zesde leerjaar verwoorden de leerlingen de relatie tussen verleden, heden en toekomst (KOV Op.stap 1.3). Voor democratie en rechtsstaat kan dat met de teksten uit dit artikel.

Van verleden naar heden. Wie de jaartallen naast elkaar legt, ziet hoe dezelfde woorden telkens terugkomen en telkens voor meer mensen gelden. De vrijheden van de Belgische Grondwet van 1831, de mening, de pers, het vergaderen en het verenigen, staan ook in de Universele Verklaring van 1948 en in het Europees Verdrag van 1950. Dat zie je door de teksten te vergelijken; de teksten van 1948 en 1950 zeggen zelf niet dat ze op die van 1831 voortbouwen. Wat wel in de tekst staat: het Verdrag van 1950 verwijst in zijn aanhef naar de Verklaring van 1948 (EVRM (NL, EHRM-uitgave), aanhef). En de Verklaring van 1948 kwam vijftien jaar na de Duitse wetten van 1933 die zulke vrijheden opschortten. Of en hoe die twee samenhangen, beweren de bronnen in dit artikel niet. Het is wel een goede vraag voor de klas.

Het heden. De democratische instellingen waarover de leerlingen in het nieuws horen, het parlement, de regering en de rechtbanken, zijn geen vanzelfsprekendheid. Ze kregen hun vorm door een lange geschiedenis: een grondwet in 1831, een stemrecht dat pas in 1949 voor alle volwassenen gold (Senaat, stemrecht V), rechten die in 1948 en 1950 voor alle mensen werden opgeschreven.

Naar de toekomst. Het voorbeeld van 1933 toont dat rechten ook weer verloren kunnen gaan, zelfs met een stemming in het parlement (Bundestag, Ermächtigungsgesetz). Daarom zijn de stukken van de rechtsstaat zo gebouwd dat ze elkaar controleren. Een vraag die leerlingen zelf kunnen beantwoorden: welke afspraak uit dit artikel zou jij het belangrijkst vinden om te bewaren, en waarom?

Wat we weten en wat onzeker is

Wat de bronnen goed tonen. De teksten in dit artikel zijn wetten, verdragen en verklaringen: de Keure van Kortenberg, de Belgische Grondwet van 1831, de Verklaring van 1948, het Verdrag van 1950 en de twee Duitse teksten van 1933. Ze tonen precies wat er beloofd, toegestaan of verboden werd. Ze tonen niet vanzelf wat er in de praktijk gebeurde. Een grondwet die de pers vrij noemt, bewijst niet dat elke krant vrij kon schrijven; zie bron en bewijs.

Wat de schrijvers van toen zelf vonden. Polybius’ beeld van Rome als mengvorm is zijn analyse. Livius beschrijft het stemmen per vermogensklasse als de regeling van een koning uit de vroegste tijd van Rome; of het zo en toen gebeurd is, kan zijn verhaal niet bewijzen. Plutarchus vertelt het verhaal over Aristides als iets wat ‘men zegt’. Montesquieu beschrijft het Engelse stelsel zoals hij het zag.

Waar vakmensen over discussiëren. Hoe je de zin van Perikles over de democratie vertaalt, is een discussie onder historici: berust het bestuur op de velen, of werkt het voor de velen (Hansen 2008 (GRBS), p. 15–18)? Dat de Keure van Kortenberg ‘de eerste grondwet’ was, is een etiket van later (Damen 2012, p. 247). En wat ‘scheiding der machten’ vandaag betekent, is volgens de Kamer eerder samenwerking dan drie gesloten blokken (Kamerfiche scheiding der machten).

Wat dit artikel niet uitwerkt. Hoe de Romeinse volksvergaderingen en ambten precies werkten, wie in de Romeinse republiek allemaal mocht stemmen, en waarom de nazipartij in Duitsland aan de macht kwam, komen hier niet aan bod. Ook voor kleuters en meerderheidsbeslissingen is de onderzoeksbasis in dit artikel smal: één Duits experiment, beschreven in een nieuwsbericht van de universiteit (TU Dortmund, DeFaKi).

Verbanden

• Verdieping De Griekse wereldSolon, Kleisthenes, de grafrede van Perikles en de vraag wie in Athene burger was, staan daar uitgewerkt.
• Begrip StadstaatAthene en Rome waren stadstaten; daar staat ook hoe Rome burgerrecht met en zonder stemrecht gaf.
• Verdieping Europa in de middeleeuwenDe Keure van Kortenberg, de keure van Saint-Omer en het Groot Privilege van 1477 staan daar uitgewerkt.
• Verdieping Revoluties, grondwetten en emancipatieDe Verklaring van 1789, de Belgische Grondwet van 1831 en de strijd voor het stemrecht tot 1949 staan daar uitgewerkt.
• Verdieping Vrouwenemancipatie en burgerrechtenBurgerrechten, het stemrecht voor vrouwen en de Universele Verklaring van 1948.
• Verdieping De Tweede Wereldoorlog: vervolging, verzet en collaboratieHoe de bezetter in België met verordeningen regeerde en wat dat betekende voor de Joden.
• Verdieping Rivaliteit en samenwerking na 1945De Verenigde Naties en de Europese samenwerking na 1945.
• Contrast MesopotamiëDe wetten van Hammurabi tonen een rechtsorde zonder gelijkheid voor de wet.
• Begrip Bron en bewijsEen wet of een grondwet zegt wat moest of mocht, niet wat er in de praktijk gebeurde.
• Begrip EmancipatieWie mocht meebeslissen, werd door de tijd uitgebreid omdat groepen dat zelf opeisten.
• Verwijst hierheen Europa in de middeleeuwenVerdieping vanuit dat artikel: De Keure van Kortenberg wordt later met een grondwet vergeleken; dat is een lezing van later die je met de tekst zelf kunt vergelijken.
• Verwijst hierheen De Griekse wereldVoortwerking vanuit dat artikel: Solon, Kleisthenes en de grafrede van Perikles zijn vroege stappen in het denken over burgers, wetten en democratie.

Bronnen en verdieping

Historische bronnen

1. UNICEF / Verenigde Naties (1989). Convention on the Rights of the Child (Verdrag inzake de rechten van het kind), Engelse tekst op unicef.org.Engelse tekst van het Kinderrechtenverdrag; art. 12. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
2. Hammurabi (opdrachtgever), L. W. King (vertaler). Code of Hammurabi (Engelse vertaling).Proloog en epiloog, zoals in het artikel over Mesopotamië. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
3. OMNIKA Foundation. eHammurabi: a digital version of the Law Code of Hammurabi (cuneiform, transliteration, normalization, English translation).Art. 196–199, zoals in het artikel over Mesopotamië. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
4. Plutarchus (1914). Life of Solon (Engelse vertaling, Loeb Classical Library 1914).20.1, zoals in het artikel over de Griekse wereld. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
5. Aristoteles (toegeschreven; school van Aristoteles). The Athenian Constitution (Athenaion Politeia), Engelse vertaling van F. G. Kenyon.Hoofdstuk 22: Kleisthenes en het ostracisme. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
6. Thucydides, Richard Crawley (vertaler) (1874). The History of the Peloponnesian War, boek 2 (Engelse vertaling van Richard Crawley; Griekse tekst op Perseus).2.37.1, de grafrede van Perikles. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
7. Thucydides (5de eeuw v.o.t. (Oxford-editie 1942)). Thucydides, Historiae, boek 2 (Grieks, Oxford 1942, Perseus). Perseus Digital Library.Griekse tekst van 2.37.1. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
8. Plutarchus (1914 (Loeb)). Life of Aristides (Engelse vertaling B. Perrin, Loeb Classical Library 1914; Thayer/LacusCurtius). LacusCurtius (penelope.uchicago.edu/Thayer).7.4–6: de procedure van het ostracisme en de anekdote over Aristides. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
9. Titus Livius. Ab urbe condita, boek 1 (Latijnse tekst).1.43.10: stemmen per vermogensklasse. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
10. Titus Livius. Ab urbe condita, boek 2 (Latijnse tekst).2.1.7: het consulaat als jaarlijks ambt. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
11. Polybius (1923 (Loeb)). The Histories, boek 6 (Engelse vertaling, Loeb Classical Library vol. III, 1923; Thayer/LacusCurtius). LacusCurtius (penelope.uchicago.edu/Thayer).6.11.11–12 en 6.14.4. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
12. Hertog Jan II van Brabant (uitvaardiger), Jan Baptist David (uitgever, overleden 1866) (1842). Het Charter van Cortenberg (1312), uitgegeven met inleiding en noten door Jan Baptist David, De Middelaer, deel 2 (1842), p. 539-550.Art. IV en VII, zoals in de artikels over Europa in de middeleeuwen en over bron en bewijs. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
13. Willem Clito, graaf van Vlaanderen (1127), Arthur Giry (uitgever, 1877) (1877). Privilèges et franchises concédés à la ville de Saint-Omer par Guillaume, comte des Flamands (14 april 1127), in: Histoire de la ville de Saint-Omer et de ses institutions jusqu'au XIVe siècle, pièces justificatives, nr. III.Art. 1: rechtspraak door de schepenen. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
14. Montesquieu (1748 (tekst volgens de editie van 1777)). De l'esprit des lois, boek XI, hoofdstuk 6 'De la constitution d'Angleterre' (Franse tekst, Wikisource, editie 1777). Wikisource (fr).Boek XI, hoofdstuk 6, naar de editie van 1777. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
15. Assemblée nationale constituante (1789). Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789 (Franse tekst).Art. 16. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
16. Congrès national (1831). Constitution belge, décret du Congrès national du 7 février 1831 (gedrukte uitgave met noten, PDF van de Senaat).Art. 6, 25, 26, 29, 30 en 32 van de Franse tekst van 1831. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
17. Publius Cornelius Tacitus. Annales, boek 1 (Latijnse tekst).1.1: eerst koningen, daarna vrijheid en consulaat. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
18. UNRIC (Regionaal Informatiecentrum van de Verenigde Naties, Brussel) (1948 (vertaling)). Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (Nederlandse vertaling, UNRIC).Nederlandse tekst van de Universele Verklaring (UNRIC): art. 1, 7, 19 en 21. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
19. Europees Hof voor de Rechten van de Mens / Raad van Europa (ondertekend Rome, 4 november 1950; tekst volgens stand 1 augustus 2021). Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (Nederlandse vertaling, zoals gewijzigd door Protocollen 11, 14 en 15; uitgave EHRM/Raad van Europa).Nederlandse vertaling in de uitgave van het Europees Hof; geen officiële versie. Aanhef, art. 3, 6, 7 en 10. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
20. Reichsgesetzblatt; digitale uitgave documentArchiv.de en servat.unibe.ch (1933). Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat ('Reichstagsbrandverordnung'), 28. Februar 1933, RGBl. I S. 83.Aanhef en § 1. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
21. Reichsgesetzblatt; digitale uitgave servat.unibe.ch (Universität Bern) (1933). Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich (Ermächtigungsgesetz), 24. März 1933, RGBl. I S. 141 (digitale uitgave Universiteit Bern, DNS).Art. 1 en 2. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens

Geraadpleegde literatuur

1. Katholiek Onderwijs Vlaanderen (2026). Op.stap – leerplan basisonderwijs, doelen (momentopname 1.3).Doelen en richtinggevende woordenschat bij de democratische rechtsstaat, van de kleuterklas tot het zesde leerjaar. Geen historisch bewijs. (beschikbaarheid onbekend) · brongegevens
2. Vlaamse overheid, AHOVOKS (2026). Minimumdoelen en visieteksten voor het derde jaar kleuteronderwijs, het vierde jaar lager onderwijs en het zesde jaar lager onderwijs.Officiële tekst van de minimumdoelen en visieteksten; geschiedenis p. 90–101. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
3. UNICEF België (2026 (geraadpleegd)). Participatie (UNICEF België, beleidswerk).Instellingsbron: Nederlandse uitleg van artikel 12 van het Kinderrechtenverdrag, met de opmerking dat ook zeer jonge kinderen meer begrijpen dan vaak gedacht wordt. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
4. Technische Universität Dortmund (Thomas Goll, Norbert Zmyj) (2023-2024 (nieuwsbericht)). DeFaKi: Demokratie-Facetten bei Kindern. Prof. Thomas Goll erforscht das Mehrheitsprinzip im Kita-Alter (TU Dortmund, nieuwsbericht).Nieuwsbericht van de universiteit over een experiment met kleuters; de publicatie zelf is niet geraadpleegd. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
5. Mogens Herman Hansen (2008). Thucydides' Description of Democracy (2.37.1) and the EU-Convention of 2003. Greek, Roman, and Byzantine Studies 48, p. 15-26.P. 15–18: de vertaling van 2.37.1 en het ontwerp van een Europese grondwet in 2003. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
6. American School of Classical Studies at Athens (Agora Excavations). Athenian Agora: History and Timeline.Instelling: 'ca. 600 B.C. First democratic city organization, under Solon (594 B.C.)'; '508/507 B.C. Democratic reforms under Kleisthenes'; '480/479 B.C. Sack of Athens by the Persians'. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
7. Susan I. Rotroff, Robert D. Lamberton (2006). Women in the Athenian Agora (Agora Picture Book 26).Wetenschappelijke instelling: de Atheense democratie was 'one-weapon, one-vote': burgermannen waren de volledige deelnemers (pdf-p. 9); vrouwen werden voor grotere transacties en voor de rechtbank vertegenwoordigd door een kyrios, maar beheerden wel bezit en oefenden beroepen uit (pdf-p. 12); er was een priesteres van Athena (pdf-p. 20). (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
8. Connaître la Wallonie (Waalse overheid). 27 septembre 1312: signature de la charte de Cortenberg.Tijdlijnitem van de Waalse overheid: de hertog van Brabant Jan II aanvaardt op 27 september 1312 het charter van Cortenberg; beschrijft een controleorgaan, de 'Conseil de Cortenberg', waarin de steden een hoofdrol spelen, en vergaderingen van de Staten van Brabant om de drie weken. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
9. Mario Damen (2012). Convocatie en representatie: de Staten van Brabant in de late middeleeuwen.Wetenschappelijk artikel over wie de Brabantse Staten vormden na het Charter van Kortenberg: het charter werd in 1312 door 42 ridders, 16 knapen, twaalf steden en zes vrijheden mede bezegeld; de Engelse samenvatting vermeldt dat Kortenberg en het Waalse charter van 1314 in de veertiende eeuw als grondwettelijke basistekst golden, en dat later de Blijde Inkomst die rol overnam. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
10. FOD Buitenlandse Zaken (belgium.be) (2026). Provisional Government and National Congress (belgium.be).Instelling (federale overheid): 23-27 september 1830 Brussel; 4 oktober 1830 onafhankelijkheid en grondwetscommissie; 3 november 1830 verkiezing van het Nationaal Congres (200 leden; ongeveer 45.000 kiesgerechtigden, ongeveer 30.000 stemmers); 7 februari 1831 grondwet; 8 september 1831 eerste parlement. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
11. Belgische Senaat (2019). Wie genoeg betaalt, beslist: het cijnskiesrecht voor mannen, 1831-1893 (Senaat, '100 jaar algemeen enkelvoudig stemrecht', deel II).Instelling: in 1830 koos men voor cijnskiesrecht (enkel wie belasting betaalt); tot 1848 ongeveer 1-1,5% van de bevolking; op 4 oktober 1830 riep het Voorlopig Bewind de onafhankelijkheid uit en kondigde een Nationaal Congres aan; 3 november 1830: enkel mannen van 25 jaar; de gehuwde vrouw stond in 1830 juridisch op hetzelfde niveau als een minderjarig kind. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
12. William Ramsay, William Smith (red.) (1875). Fasti, in: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities.De consuls als hoogste ambtenaren, zoals in het artikel over tijd en chronologie. (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens
13. Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers (2024). Fiche nr. 02.00: De scheiding der machten (Kamer van volksvertegenwoordigers, Dienst Public relations en Internationale betrekkingen, 1 juni 2024).Fiche van de Kamer van volksvertegenwoordigers (2024). (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
14. Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers (2024). Fiche nr. 09.00: Kamer van volksvertegenwoordigers, Verkiezing.Institutionele bron: samenstelling en verkiezing van de Kamer (150 Kamerleden, 11 kieskringen, vijf jaar), wie mag stemmen (vanaf 18 jaar), wie verkozen kan worden. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
15. Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers (2024). Fiche nr. 12.00: Kamer van volksvertegenwoordigers, Organen.Institutionele bron: wat de plenaire vergadering van de Kamer doet (debatteren en stemmen over wetsvoorstellen en wetsontwerpen, ministers ondervragen). (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
16. Belgische Senaat (2019). Vrouwenstemrecht tot 1949 (Senaat, '100 jaar algemeen enkelvoudig stemrecht', deel V).Instelling: wetsvoorstel dat vrouwen algemeen enkelvoudig stemrecht geeft goedgekeurd op 27 maart 1948; eerste parlementsverkiezingen met vrouwen op 26 juni 1949; kiezers stijgen van 28% naar 58% van de bevolking; de socialistische vrouwenbeweging onder leiding van Emilie Claeys koppelt de vrouwenstrijd aan de klassenstrijd; art. 47 (1831) zegt nergens dat enkel mannen mogen stemmen. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
17. Belgische Senaat (2019). De aanhouder wint: een parlementaire tijdlijn (Senaat, '100 jaar algemeen enkelvoudig stemrecht', deel VI).Instelling: bij de verkiezingen van 1831 stemde slechts 1,1% van de inwoners (46.000 van 4 miljoen); 1848: 80.000 kiezers (2%); 1893: algemeen meervoudig mannenstemrecht als compromis; herhaalde voorstellen tot herziening van art. 47 werden verworpen (1898, 1899, 1901, 1902, 1904, 1910, 1912); 16 november 1919: eerste verkiezingen met één man, één stem. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
18. Deutscher Bundestag (2023). Kalenderblatt 23. März 1933: Reichstag billigt 'Ermächtigungsgesetz' (Deutscher Bundestag).Instellingsbron (secundair): de stemming van 23 maart 1933 in de Kroll-Oper (444 voor, 94 tegen, alleen de SPD), de toespraak van Otto Wels, de aanwezigheid van SA en SS. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens

Nog geen aanbevolen verdieping geselecteerd.

Doelen

Op.stap

• 5.3.GJK.1 jongste kleuterDe leerlingen herkennen de volgende begrippen: mening, overleg, stemmenHet artikel geeft achtergrond voor de leerkracht en een korte kindvraag; geen uitgewerkte klasactiviteiten. Voor kleuters en meerderheidsbeslissingen is alleen één Duits experiment (nieuwsbericht van de universiteit) gebruikt; Vlaams onderzoek ontbreekt.
• 5.3.GK2.3 2de kleuterDe leerlingen benoemen de volgende begrippen: mening, overleg, stemmenHet artikel geeft achtergrond voor de leerkracht en een korte kindvraag; geen uitgewerkte klasactiviteiten. Voor kleuters en meerderheidsbeslissingen is alleen één Duits experiment (nieuwsbericht van de universiteit) gebruikt; Vlaams onderzoek ontbreekt.
• 5.3.GK3.3 3de kleuterDe leerlingen kennen de volgende begrippen: mening, overleg, stemmen.Het artikel geeft achtergrond voor de leerkracht en een korte kindvraag; geen uitgewerkte klasactiviteiten. Voor kleuters en meerderheidsbeslissingen is alleen één Duits experiment (nieuwsbericht van de universiteit) gebruikt; Vlaams onderzoek ontbreekt.
• 5.3.GL1.4 1ste leerjaarDe leerlingen kunnen de volgende begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat herkennen: <span>verkiezingen, vertegenwoordiging, macht, rechten, plichten, regels, afspraken, gelijkheid</span> .Een definitie van regels, afspraken, rechten en plichten uit een vakbron is niet gebruikt; die begrippen staan in gewone taal. Over opkomstplicht tegenover stemplicht is alleen de formulering van de Kamer gebruikt. De strijd voor het stemrecht staat in het artikel over revoluties en emancipatie. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie.
• 5.3.GL2.4 2de leerjaarDe leerlingen kunnen de volgende begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat benoemen: <span>verkiezingen, vertegenwoordiging, macht, rechten, plichten, regels, afspraken, gelijkheid</span>.Een definitie van regels, afspraken, rechten en plichten uit een vakbron is niet gebruikt; die begrippen staan in gewone taal. Over opkomstplicht tegenover stemplicht is alleen de formulering van de Kamer gebruikt. De strijd voor het stemrecht staat in het artikel over revoluties en emancipatie. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie.
• 5.3.GL3.3 3de leerjaarDe leerlingen kunnen principes van een democratische rechtsstaat herkennen in de bestudeerde samenlevingen uit het verleden.De samenlevingen zelf staan uitgewerkt in de onderwerpartikels. Hoe de Romeinse volksvergaderingen en ambten werkten en wie in de republiek mocht stemmen, werkt dit artikel niet uit. Welke samenlevingen het leerplan per leerjaar bedoelt, is niet nagegaan. Verder in: De Griekse wereld, Stadstaat, Europa in de middeleeuwen.
• 5.3.GL3.4 3de leerjaarDe leerlingen kunnen de volgende begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat uitleggen: <span>verkiezingen, vertegenwoordiging, macht, rechten, plichten, regels, afspraken, gelijkheid</span> .Een definitie van regels, afspraken, rechten en plichten uit een vakbron is niet gebruikt; die begrippen staan in gewone taal. Over opkomstplicht tegenover stemplicht is alleen de formulering van de Kamer gebruikt. De strijd voor het stemrecht staat in het artikel over revoluties en emancipatie. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie.
• 5.3.GL4.3 4de leerjaarDe leerlingen kunnen principes van een democratische rechtsstaat herkennen in de bestudeerde samenlevingen uit het verleden.De samenlevingen zelf staan uitgewerkt in de onderwerpartikels. Hoe de Romeinse volksvergaderingen en ambten werkten en wie in de republiek mocht stemmen, werkt dit artikel niet uit. Welke samenlevingen het leerplan per leerjaar bedoelt, is niet nagegaan. Verder in: De Griekse wereld, Stadstaat, Europa in de middeleeuwen.
• 5.3.GL4.4 4de leerjaarDe leerlingen kennen de volgende begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat: verkiezingen, vertegenwoordiging, macht, rechten, plichten, regels, afspraken, gelijkheid.Een definitie van regels, afspraken, rechten en plichten uit een vakbron is niet gebruikt; die begrippen staan in gewone taal. Over opkomstplicht tegenover stemplicht is alleen de formulering van de Kamer gebruikt. De strijd voor het stemrecht staat in het artikel over revoluties en emancipatie. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie.
• 5.3.GL5.2 5de leerjaarDe leerlingen kunnen de relatie tussen heden, verleden en toekomst verwoorden met betrekking tot de bestudeerde samenlevingen: materieel en immaterieel erfgoed; racisme en discriminatie; organisatie van samenleving en dialoog: democratische instellingen, dictatorschap.Materieel en immaterieel erfgoed en racisme en discriminatie worden hier niet behandeld. Dictatorschap wordt niet met een algemene definitie uit een vakbron uitgelegd, maar met het Duitse voorbeeld van 1933; de oorzaken van de opkomst van de nazipartij komen niet aan bod. Verder in: Erfgoed en herinnering, Vrouwenemancipatie en burgerrechten, De Tweede Wereldoorlog: vervolging, verzet en collaboratie.
• 5.3.GL5.3 5de leerjaarDe leerlingen kennen de begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat: democratie, regering, parlement, rechtbank, bescherming, wetten, grondwet, vrijheid.De huidige Belgische Grondwet en de rol van de koning vandaag zijn niet uitgewerkt. De omschrijving van rechtsstaat is een werkomschrijving uit de bronnen van het artikel, geen definitie uit een vakbron. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie, Vrouwenemancipatie en burgerrechten.
• 5.3.GL6.2 6de leerjaarDe leerlingen kunnen de relatie tussen heden, verleden en toekomst verwoorden met betrekking tot de bestudeerde samenlevingen: materieel en immaterieel erfgoed; racisme en discriminatie; organisatie van samenleving en dialoog: democratische instellingen, dictatorschap.Materieel en immaterieel erfgoed en racisme en discriminatie worden hier niet behandeld. Dictatorschap wordt niet met een algemene definitie uit een vakbron uitgelegd, maar met het Duitse voorbeeld van 1933; de oorzaken van de opkomst van de nazipartij komen niet aan bod. Verder in: Erfgoed en herinnering, Vrouwenemancipatie en burgerrechten, De Tweede Wereldoorlog: vervolging, verzet en collaboratie.
• 5.3.GL6.3 6de leerjaarDe leerlingen kennen de begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat: democratie, regering, parlement, rechtbank, bescherming, wetten, grondwet, vrijheid.De huidige Belgische Grondwet en de rol van de koning vandaag zijn niet uitgewerkt. De omschrijving van rechtsstaat is een werkomschrijving uit de bronnen van het artikel, geen definitie uit een vakbron. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie, Vrouwenemancipatie en burgerrechten.

Minimumdoelen

• 5.3.1 vierde leerjaarDe leerlingen kennen de volgende begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat: verkiezingen, vertegenwoordiging, macht, rechten, plichten, regels, afspraken, gelijkheid.Een definitie van regels, afspraken, rechten en plichten uit een vakbron is niet gebruikt; die begrippen staan in gewone taal. Over opkomstplicht tegenover stemplicht is alleen de formulering van de Kamer gebruikt. De strijd voor het stemrecht staat in het artikel over revoluties en emancipatie. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie.
• 5.3.2 vierde leerjaarDe leerlingen kunnen principes van een democratische rechtsstaat herkennen in de bestudeerde samenlevingen uit het verleden.De samenlevingen zelf staan uitgewerkt in de onderwerpartikels. Hoe de Romeinse volksvergaderingen en ambten werkten en wie in de republiek mocht stemmen, werkt dit artikel niet uit. Welke samenlevingen het leerplan per leerjaar bedoelt, is niet nagegaan. Verder in: De Griekse wereld, Stadstaat, Europa in de middeleeuwen.
• 5.3.1 zesde leerjaarDe leerlingen kennen de begrippen met betrekking tot de principes van de democratische rechtsstaat: democratie, regering, parlement, rechtbank, bescherming, wetten, grondwet, vrijheid.De huidige Belgische Grondwet en de rol van de koning vandaag zijn niet uitgewerkt. De omschrijving van rechtsstaat is een werkomschrijving uit de bronnen van het artikel, geen definitie uit een vakbron. Verder in: Revoluties, grondwetten en emancipatie, Vrouwenemancipatie en burgerrechten.
• 5.3.2 zesde leerjaarDe leerlingen kunnen de relatie tussen heden, verleden en toekomst verwoorden met betrekking tot de bestudeerde samenlevingen:Materieel en immaterieel erfgoed en racisme en discriminatie worden hier niet behandeld. Dictatorschap wordt niet met een algemene definitie uit een vakbron uitgelegd, maar met het Duitse voorbeeld van 1933; de oorzaken van de opkomst van de nazipartij komen niet aan bod. Verder in: Erfgoed en herinnering, Vrouwenemancipatie en burgerrechten, De Tweede Wereldoorlog: vervolging, verzet en collaboratie.
• 5.3.1 derde kleuterklasDe kleuters kennen de volgende begrippen: mening, overleg, stemmen.Het artikel geeft achtergrond voor de leerkracht en een korte kindvraag; geen uitgewerkte klasactiviteiten. Voor kleuters en meerderheidsbeslissingen is alleen één Duits experiment (nieuwsbericht van de universiteit) gebruikt; Vlaams onderzoek ontbreekt.

Over dit artikel

Geschreven

4 november 2026

Laatst gewijzigd

4 november 2026

Fout gezien?

Meld een correctie