Begrip · Geschiedenis
Stadstaat
Een stad met het land eromheen die zichzelf bestuurt, van de Sumerische steden en Lagasj over Athene tot Rome, dat als stad begon en een rijk werd.
Zo gemarkeerd: een woord dat Op.stap bij dit onderwerp expliciet gebruikt.
Het woord stadstaat komt in Op.stap drie keer terug: bij Mesopotamië, bij Athene in de Griekse wereld en bij Rome, dat als stad begon en zijn invloed over steeds grotere gebieden uitbreidde (KOV Op.stap 1.3). Dit artikel legt uit wat ermee bedoeld wordt en laat mensen uit die tijden zelf aan het woord.
Wat is een stadstaat?
In de Kennisatlas bedoelen we met een stadstaat een stad met het land eromheen, die zichzelf bestuurt en een eigen staat vormt: met een eigen bestuur, eigen goden en eigen wetten, en soms eigen oorlogen met de buren. Waar er veel naast elkaar bestonden, spreekt Op.stap van stadsstaten (KOV Op.stap 1.3). Beide spellingen komen voor: stadstaat en stadsstaat.
Het woord is van ons, niet van de mensen van toen. Onderzoekers van het Kopenhaagse Polis Centre, rond Mogens Herman Hansen, onderscheiden de stad als gebouwd gebied van de stad als politieke gemeenschap; volgens Hansen was de Griekse polis ‘een soort stadstaat’ (Gorman 2000 (BMCR)). Polis is het Griekse woord. De Griekse denker Aristoteles (4de eeuw v.o.t.) beschreef hoe zo’n staat volgens hem ontstaat:
Historische bron
Wanneer meerdere dorpen zich verenigen in één volledige gemeenschap, groot genoeg om bijna of helemaal zichzelf te kunnen bedruipen, ontstaat de staat. Hij ontstaat om de gewone behoeften van het leven en blijft bestaan om een goed leven mogelijk te maken.
Aristoteles vond ook dat een staat niet te groot mocht worden: wie kan bevelhebber zijn van zo’n grote menigte, vraagt hij, of heraut, tenzij hij een enorme stem heeft (Aristoteles, Politica 7, 7.4)? Dat is zijn opvatting over hoe het hoort, geen verslag van hoe stadstaten echt ontstonden.
Beeld in voorbereiding (aangevraagd)
Het begrip stadstaat tonen: een stad met het omliggende land, met eigen bestuur en eigen goden, naast andere stadstaten, en daarnaast een koning die er meerdere onder zich brengt.
stadstaat-schema → public/images/stadstaat-schema.svg
Tussen Tigris en Eufraat
In Mesopotamië bestonden verschillende stadstaten naast elkaar, elk met een eigen heerser. Een stadstaat was niet altijd één stad. Volgens Holly Pittman, in een artikel over de opgravingen in Lagasj, was Lagasj ‘de grootste van de drie steden’ van de stadstaat die ook Lagasj heette, en was Girsu er het religieuze en politieke centrum (Pittman 2023 (Lagasj)).
Hoe de Sumeriërs zelf over hun steden dachten, toont de zogenaamde Sumerische koningslijst. Het koningschap woont er telkens in één stad en verhuist na een nederlaag:
Historische bron
Nadat het koningschap uit de hemel was neergedaald, was het koningschap in Eridu. … Toen viel Eridu en werd het koningschap naar Bad-tibira gebracht. … Toen werd Kisj verslagen en werd het koningschap naar E-ana gebracht.
E-ana ligt in Uruk. Ook Gilgamesj, de held van het epos, staat in de lijst als heer van Kulaba, die 126 jaar regeerde (Sumerische koningslijst (ETCSL)).
Een lijst met een boodschap: geen extra leerlingdoel
De koningslijst geeft sommige koningen regeringen van tienduizenden jaren, zoals Alulim, die 28.800 jaar zou hebben geregeerd. De lijst is bewaard in verschillende handschriften die in de details van elkaar afwijken (Sumerische koningslijst (ETCSL)). Gebruik ze als het verhaal dat de Sumeriërs zichzelf vertelden, niet als een lijst van gecontroleerde heersers. Wanneer ze geschreven werd, laten we hier open.
Stadstaten voerden ook oorlog tegen elkaar. Op de Gierenstele, van rond 2450–2425 v.o.t., viert Eannatum van Lagasj zijn overwinning op de naburige stad Umma (Louvre, Stèle des vautours); hij laat de mannen van Umma een eed zweren bij de god Enlil (King 1910 (Sumer en Akkad), p. 128). Dat verhaal staat uitgewerkt bij Mesopotamië.
.jpg){kind=link}
Later bracht koning Hammurabi van Babylon steden in het noorden en het zuiden onder zijn gezag (British Museum, Babylon (2008), p. 2). In de inleiding van zijn wetten somt hij ze op, als steden waarvoor hij zorgde.
Uitbreiding Hammurabi somt zijn steden op
De proloog van de wetten van Hammurabi is een lange lofzang van de koning op zichzelf. Stad na stad noemt hij wat hij er gedaan heeft. Een uittreksel:
Historische bron
… die Nippur rijker maakte dan ooit, die Eridu herstelde, die Ur verrijkte, die Larsa beschermde, die Uruk nieuw leven gaf, die de verstrooide inwoners van Isin weer verenigde, die de boerderijen van Kisj stevig grondvestte, die voedsel en drank bracht aan Lagasj en Girsu …
Veel van die steden waren ooit zelf stadstaten met een eigen heerser. Nu staan ze in de tekst van één koning. Lees het als propaganda: een koning die zichzelf prijst, geen neutrale lijst van veroveringen (Codex Hammurabi (King), proloog).
Athene en Attica
Op.stap zegt dat de Grieken in verschillende stadsstaten leefden, en dat Athene er één van was (KOV Op.stap 1.3). Hoe Athene zelf een stadstaat werd, vertelt de Atheense geschiedschrijver Thucydides (5de eeuw v.o.t.):
Historische bron
Onder Cecrops en de eerste koningen, tot aan Theseus, bestond Attica altijd uit een aantal onafhankelijke gemeenten, elk met een eigen raadhuis en eigen bestuurders. … Theseus schafte de raadzalen en bestuurders van de kleine steden af en voegde ze samen in de ene raadzaal en het ene raadhuis van de huidige hoofdstad. Mensen mochten hun bezit houden zoals vroeger, maar ze moesten voortaan één politiek middelpunt hebben: Athene.
Theseus is een figuur uit de overlevering. De passage zegt dus niet wanneer het gebeurde, wel hoe de Atheners het zich voorstelden: veel gemeenten werden één stadstaat, met het bestuur in één stad. Stadstaten leken ook niet op elkaar. Sparta, schrijft Thucydides, was niet compact gebouwd en niet met prachtige tempels versierd, maar bestond ‘uit dorpen naar de oude gewoonte van Hellas’ (Thucydides, boek 1, 1.10). In een rede die hij aan Perikles toeschrijft, noemt Athene zich een democratie, omdat het bestuur ‘in handen van de velen en niet van de weinigen’ ligt (Thucydides 2.2 (Crawley), 2.37). Op.stap benadrukt dat de samenleving in de stadsstaat Athene geen gelijke samenleving was (KOV Op.stap 1.3); dat staat uitgewerkt bij de Griekse wereld.
Rome: een stad die groeit
Rome begon als een stad. Op.stap gebruikt het als voorbeeld van een stad die haar invloed over grotere gebieden uitbreidde, wat tot conflicten leidde, zoals met Carthago (KOV Op.stap 1.3). Hoe Rome zijn buren onderwierp en opnam, beschrijft Livius bij de regeling na een oorlog met de Latijnen:
Historische bron
Aan de Lanuvijnen werd het burgerrecht gegeven en hun eigen heiligdommen werden hun teruggegeven. … De Tusculanen behielden het burgerrecht dat ze al hadden. … Aan de inwoners van Fundi en Formiae, omdat de weg door hun gebied altijd veilig en vredig was geweest, werd burgerrecht zonder stemrecht gegeven. … Aan de overige Latijnse volken werd het recht op onderling huwelijk, onderlinge handel en onderlinge vergaderingen ontnomen.
Fundanisque et Formianis … civitas sine suffragio data.
Sommige steden werden dus deel van Rome, andere verloren rechten. Polybius, een Griekse geschiedschrijver uit de 2de eeuw v.o.t., verbaasde zich over hoe snel het daarna ging: hoe kregen de Romeinen ‘in minder dan drieënvijftig jaar’ bijna de hele bewoonde wereld onder hun gezag (Polybius, boek 1, 1.1.5)? Wanneer een stad zo haar gezag over andere volken uitbreidt, spreken we van imperialisme. Meer bij de Romeinen.
Een Romeinse tekst zet Rome, Athene en Sparta zelf naast elkaar. Volgens Tacitus zei keizer Claudius in de senaat:
Historische bron
Wat anders was het verderf van Sparta en Athene, hoe sterk ze ook waren in de wapens, dan dat ze de overwonnenen als vreemdelingen buiten hielden? Onze stichter Romulus daarentegen was zo wijs dat hij meerdere volken op dezelfde dag als vijand en daarna als burger behandelde.
at conditor nostri Romulus tantum sapientia valuit ut plerosque populos eodem die hostis, dein civis habuerit.
Tacitus geeft de rede in zijn eigen woorden weer, en de keizer wilde iets bereiken: hij pleitte ervoor Galliërs in de senaat toe te laten. Het is retoriek, geen historische analyse.
“Wat is het verschil tussen een stad en een stadstaat?”
Kort antwoord voor kinderen
Een stad is een plaats met veel huizen en mensen. Een stadstaat is een stad die zichzelf bestuurt, samen met het land en de dorpen eromheen, met een eigen heerser of eigen bestuur.
Wat we weten en wat onzeker is
- Zeker: dat er in Mesopotamië en in de Griekse wereld verschillende stadstaten naast elkaar bestonden, dat Lagasj en Umma oorlog voerden, en wat Thucydides, Livius en Tacitus schreven.
- Voorzichtig mee omgaan: de Sumerische koningslijst en het verhaal over Theseus, die vertellen wat mensen over hun verleden geloofden; en reden van koningen en keizers, die iets wilden bereiken.
- Niet in dit artikel: hoeveel stadstaten er waren, welke stad de eerste was, en de handel tussen de stadstaten. Daarvoor is geen duidelijke bron gevonden.
Verbanden
- Verdieping Mesopotamië
- Verdieping De Griekse wereld
- Verdieping De Romeinen
- Vergelijking Het oude Egypte
- Begrip Imperialisme
- Begrip Irrigatielandbouw
- Verwijst hierheen De Griekse wereld
- Verwijst hierheen Irrigatielandbouw
- Verwijst hierheen Mesopotamië
Bronnen en verdieping
Historische bronnen
- Aristoteles, Benjamin Jowett (vertaler volgens de MIT-pagina) (oud (vertaling publiek domein)). Politics, boek 1 (Engelse vertaling door B. Jowett).
- Aristoteles, Benjamin Jowett (vertaler volgens de MIT-pagina) (oud (vertaling publiek domein)). Politics, boek 7 (Engelse vertaling door B. Jowett).
- Sumerische tekst (handschriften uit o.a. het Oudbabylonische tijdperk), ETCSL-team (vertaling) (1998-2006). The Sumerian king list (ETCSL 2.1.1), translation.
- Musée du Louvre, Département des Antiquités orientales (2026). Stèle des vautours (AO 50).
- L. W. King (1910). A History of Sumer and Akkad: an account of the early races of Babylonia from prehistoric times to the foundation of the Babylonian monarchy.
- Hammurabi (opdrachtgever), L. W. King (vertaler). Code of Hammurabi (Engelse vertaling).
- Thucydides, Richard Crawley (vertaler) (oud (vertaling publiek domein)). History of the Peloponnesian War, boek 1 (Engelse vertaling door Richard Crawley).
- Thucydides, Richard Crawley (vertaler) (1874). The History of the Peloponnesian War, boek 2 (Engelse vertaling van Richard Crawley; Griekse tekst op Perseus).
- Titus Livius (oud (vertaling publiek domein)). Ab urbe condita, boek 8 (Latijnse tekst).
- Polybius, William Roger Paton (vertaler) (1922). The Histories, boek 1 (Loeb-vertaling door W. R. Paton, 1922).
- Cornelius Tacitus (oud (vertaling publiek domein)). Annales, boek 11 (Latijnse tekst).
Geraadpleegde literatuur
- Katholiek Onderwijs Vlaanderen (2026). Op.stap – leerplan basisonderwijs, doelen (momentopname 1.3).
- Vanessa Gorman (2000). Review of M. H. Hansen (ed.), Further Studies in the Ancient Greek Polis (Historia Einzelschriften 138).
- Holly Pittman (2023). Back to Lagash.
- The British Museum (2008). Babylon: Myth and Reality. Teachers' resources, Key Stages 2 and 3 (Background information for teachers).
- The British Museum (2022). Hieroglyphs: unlocking ancient Egypt, large print exhibition text.
Nog geen aanbevolen verdieping geselecteerd.
Doelen
Op.stap
- 5.1.GL1.9 1ste leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de oudheid in Mesopotamië overleefden, samenleefden en hoe ze dachten: stadsstaten.De onderlinge handel tussen de stadstaten is niet gebronnen en niet behandeld; de aanleiding van de oorlog tussen Lagasj en Umma ook niet. Verder in: Mesopotamië.
- 5.2.GL1.5 1ste leerjaarDe leerlingen kunnen gelijkenissen en verschillen binnen en tussen bestudeerde samenlevingen aanduiden.Voor Egypte is alleen de eenmaking rond 3100 v.o.t. gebronnen; een periode van kleinere staten in Egypte is niet gebronnen en niet behandeld. Verder in: Het oude Egypte, Mesopotamië.
Minimumdoelen
- 5.1.2 vierde leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de oudheid overleefden, samenleefden en hoe ze dachten.Alleen het begrip stadstaat; de rest van het minimumdoel staat in de hoofdartikels. Verder in: Mesopotamië, De Griekse wereld, De Romeinen.
- 5.2.5 vierde leerjaarDe leerlingen kunnen gelijkenissen en verschillen onderscheiden binnen en tussen bestudeerde samenlevingen.
Over dit artikel
- Geschreven
- 3 november 2026
- Laatst gewijzigd
- 3 november 2026
- Fout gezien?
- Meld een correctie