Rivaliteit en samenwerking na 1945

In 1945 eindigde de Tweede Wereldoorlog. Wat daarna kwam, ging in twee richtingen tegelijk. Landen gingen samenwerken, wereldwijd in de Verenigde Naties en in West-Europa in steeds nauwere economische verbanden. Maar Europa viel ook uiteen in twee kampen die elkaar wantrouwden, met dwars door Berlijn een muur. Dit artikel begint met een kort overzicht. Daarna laat het de bronnen spreken: een handvest, een toespraak over een ijzeren gordijn, een bondgenootschap, een Amerikaanse president in Berlijn, een Franse minister met een plan voor kolen en staal, en een verdrag uit Rome in het Nederlands. België komt daarin telkens terug.

Na 1945 in het kort

Op.stap vraagt dat leerlingen in het zesde leerjaar weten hoe mensen in de hedendaagse tijd samenleefden, en noemt daarbij de internationale rivaliteit en samenwerking, de Verenigde Naties, de Europese Unie en de Muur van Berlijn (KOV Op.stap 1.3). De minimumdoelen noemen dezelfde onderwerpen (AHOVOKS 2026, p. 97). De hedendaagse tijd is de periode waarin wij zelf leven. In de indeling van de minimumdoelen hoort de Eerste Wereldoorlog nog bij de moderne tijd en de Tweede Wereldoorlog, met het Fort van Breendonk en de Kazerne Dossin, al bij de hedendaagse tijd (AHOVOKS 2026, p. 97). Hoe die indeling in periodes werkt, en waarom het een afspraak is, staat in het artikel over tijd en chronologie.

Alle jaartallen in dit artikel zijn jaren van onze tijdrekening (o.t.). Omdat er geen verwarring mogelijk is, laten we ‘o.t.’ weg. Hoe die telling werkt, staat in het artikel over tijd en chronologie.

‘Rivaliteit’ betekent dat landen of groepen van landen elkaar als tegenstanders zien en met elkaar wedijveren: wie is het sterkst, wie heeft gelijk, wie krijgt de meeste invloed. ‘Samenwerking’ betekent dat ze afspraken maken om iets samen te doen. Na 1945 gebeurden die twee tegelijk:

• Samenwerking in de wereld. In 1945 richtten 51 landen de Verenigde Naties op, om de vrede te bewaren (VN, geschiedenis en lidstaten).
• Rivaliteit tussen twee blokken. In het westen sloten twaalf landen in Europa en Noord-Amerika, onder wie de Verenigde Staten en België, in 1949 het Noord-Atlantisch Verdrag: de NAVO (Noord-Atlantisch Verdrag (1949)). In het oosten sloten de Sovjet-Unie en zeven andere staten in 1955 het Warschaupact (Warschaupact (1955)). Berlijn lag op de grens. Van 1961 tot 1989 liep er een muur dwars door de stad (Chronik der Mauer).
• Samenwerking in West-Europa. België, Nederland en Luxemburg spraken al in 1944 een douane-unie af (Benelux, 80 jaar). Vanaf 1951 brachten zes landen hun kolen en staal samen, en vanaf 1958 bouwden ze een gemeenschappelijke markt (EU, geschiedenis 1945-59). Daaruit groeide de Europese Unie, die die naam pas sinds 1993 draagt (EU, geschiedenis 1990-99).

België speelde in alle drie mee: het is lid van de VN sinds december 1945, het tekende in 1949 mee het NAVO-verdrag, en het hoorde bij de zes landen van de kolen-en-staalgemeenschap en van de Verdragen van Rome (VN, geschiedenis en lidstaten) (Noord-Atlantisch Verdrag (1949)) (EU, geschiedenis 1945-59). Vandaag zetelen in Brussel het hoofdkwartier van de NAVO en de Europese Commissie en de Raad (NAVO-hoofdkwartier, geschiedenis) (Protocol zetels EU-instellingen).

De Verenigde Naties

Een handvest in San Francisco

De Verenigde Naties (VN) zijn een organisatie waarin staten van over de hele wereld samenkomen. Ze ontstonden met een geschreven tekst, het Handvest. Dat werd ondertekend in San Francisco, op 26 juni 1945. De slotzin zegt het zelf: ‘Gedaan in de stad San Francisco, de zesentwintigste dag van juni negentienhonderdvijfenveertig’ (VN-Handvest (1945), slotformule). Officieel bestaan de VN sinds 24 oktober 1945. Er waren toen 51 lidstaten (VN, geschiedenis en lidstaten).

Het Handvest begint met een lange zin, de preambule, waarin de ondertekenaars zeggen waarom ze dit doen:

Uit de tijd zelf

Wij, de volkeren van de Verenigde Naties, vastbesloten het komende geslacht te behoeden voor de gesel van de oorlog, die tweemaal in ons leven onnoemelijk leed over de mensheid heeft gebracht, … verdraagzaamheid te beoefenen en in vrede met elkaar te leven als goede buren, … onze krachten te verenigen om de internationale vrede en veiligheid te handhaven …

We the peoples of the United Nations determined to save succeeding generations from the scourge of war …

‘Tweemaal in ons leven’: wie dat in 1945 schreef, had twee wereldoorlogen meegemaakt. De eerste staat in het artikel over de Eerste Wereldoorlog. Na die oorlog was er al eens een organisatie van staten opgericht, de Volkenbond. Het Handvest was een nieuwe poging.

Wat de VN willen

Het eerste artikel van het Handvest zegt wat de VN willen bereiken: de internationale vrede en veiligheid handhaven, vriendschappelijke betrekkingen tussen de staten ontwikkelen, en internationale samenwerking bevorderen bij economische, sociale, culturele en humanitaire problemen en bij het respect voor de mensenrechten (VN-Handvest (1945), art. 1(1)–(3)).

Uit de tijd zelf

De doelen van de Verenigde Naties zijn: 1. de internationale vrede en veiligheid te handhaven; … 3. internationale samenwerking tot stand te brengen bij het oplossen van internationale problemen van economische, sociale, culturele of humanitaire aard …

Een handvest zegt wat de ondertekenaars beloven en willen. Het zegt niet of dat daarna ook lukte. Dat is een andere vraag, waarvoor je andere bronnen nodig hebt: berichten over oorlogen en vredesakkoorden van na 1945. Over bron en bewijs lees je meer in een apart artikel.

België in de Verenigde Naties

België is lid van de Verenigde Naties sinds 27 december 1945 (VN, geschiedenis en lidstaten). Een Belg speelde meteen een rol: Paul-Henri Spaak werd in januari 1946 verkozen tot de eerste voorzitter van de Algemene Vergadering van de VN (VN, Spaak (1946)). We zullen Spaak verderop nog tegenkomen, onder het verdrag van Rome.

Twee blokken

Een ijzeren gordijn

De landen die samen tegen Duitsland gevochten hadden, waren het na de oorlog lang niet over alles eens. In maart 1946 hield de Britse politicus Winston Churchill een toespraak in Fulton, in de Amerikaanse staat Missouri. Daarin stond deze zin:

Uit de tijd zelf

Van Stettin aan de Baltische Zee tot Triëst aan de Adriatische Zee is een ijzeren gordijn over het continent neergedaald.

From Stettin in the Baltic to Trieste in the Adriatic an iron curtain has descended across the Continent.

Een gordijn van ijzer bestond niet. Churchill gebruikte een beeld: Europa was voor hem in tweeën gedeeld, en tussen de twee delen kon je niet meer vrij heen en weer. Het is een zin van één man, die zijn eigen kijk gaf. Het beeld bleef wel hangen: de Duitse regering schrijft vandaag nog dat Hongarije in 1989 bereid was ‘het ijzeren gordijn op te heffen’, toen het zijn grens met Oostenrijk opende (Bundesregierung, Pan-Europees Picknick).

NAVO en Warschaupact

Op 4 april 1949 tekenden twaalf landen in Washington het Noord-Atlantisch Verdrag. België was een van hen (Noord-Atlantisch Verdrag (1949)). Zo ontstond de NAVO, een bondgenootschap: landen die beloven elkaar te verdedigen. De kern staat in artikel 5:

Uit de tijd zelf

De partijen komen overeen dat een gewapende aanval op een of meer van hen in Europa of Noord-Amerika beschouwd zal worden als een aanval op hen allen …

In de preambule zeggen de ondertekenaars dat ze ‘vastbesloten’ zijn ‘de vrijheid, het gemeenschappelijke erfgoed en de beschaving van hun volkeren te beschermen’ (Noord-Atlantisch Verdrag (1949), preambule).

Op 14 mei 1955 tekenden acht staten in Warschau een eigen verdrag van bijstand: Albanië, Bulgarije, Hongarije, de Duitse Democratische Republiek (de DDR, Oost-Duitsland), Polen, Roemenië, de Sovjet-Unie en Tsjecho-Slowakije. Ook zij beloofden elkaar te helpen bij een gewapende aanval in Europa. In de inleiding wezen ze op de Akkoorden van Parijs en op een West-Duitsland dat opnieuw bewapend werd (Warschaupact (1955)). Elk blok zag het andere dus als de dreiging.

Die tegenstelling tussen de twee blokken wordt de Koude Oorlog genoemd. De Chronik der Mauer, een kroniek van Duitse onderzoeksinstellingen, noemt de grensovergang Checkpoint Charlie in Berlijn ‘een brandpunt van de Koude Oorlog’ (Chronik der Mauer).

De NAVO in Brussel

Het hoofdkwartier van de NAVO lag eerst in Londen (1949) en vanaf 1952 in Parijs. In 1966 trok Frankrijk zich terug uit de gezamenlijke militaire commandostructuur van de NAVO, en het hoofdkwartier moest verhuizen. Op 16 oktober 1967 werd in Brussel het nieuwe hoofdkwartier ingehuldigd (NAVO-hoofdkwartier, geschiedenis). Sindsdien staat het hoofdkwartier van de NAVO in Brussel.

De Muur van Berlijn

13 augustus 1961

Ook de stad Berlijn was verdeeld: Oost-Berlijn hoorde bij de DDR, West-Berlijn bij het westen. Tussen de twee liep een sectorgrens. In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 liet de DDR die grens afsluiten. Het bevel kwam van Walter Ulbricht, de leider van de partij SED, nadat de Sovjet-Unie enkele dagen eerder had ingestemd. Straten werden opengebroken, er kwamen barricades, betonpalen en prikkeldraad. Gewapende eenheden van de DDR hielden omstanders met machinegeweren op afstand (Chronik der Mauer, 13.8.1961). Uit die eerste afsluiting groeide de Muur van Berlijn: een grens van beton en prikkeldraad dwars door een stad, die er bleef tot 1989 (Chronik der Mauer).

Tegen wie was die muur gericht? De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Dean Rusk zei kort na 13 augustus dat de maatregelen gericht leken ‘tegen de inwoners van Oost-Berlijn en Oost-Duitsland’, en niet tegen de positie van de westerse bondgenoten in West-Berlijn (Chronik der Mauer, 13.8.1961). Rusk was een tegenstander van de DDR, en hij sprak voor zijn eigen regering. Wat zijn uitspraak wel ondersteunt, is wat er later aan de Muur gebeurde. Tussen 1961 en 1989 kwamen minstens 140 mensen om aan de Muur of door oorzaken die rechtstreeks met het grensregime van de DDR te maken hadden. De kroniek die dat aantal geeft, noemt het een ondergrens (stand in 2026) (Chronik der Mauer).

Kennedy in Berlijn

Twee jaar na de bouw van de Muur, op 26 juni 1963, sprak de Amerikaanse president John F. Kennedy op een plein in West-Berlijn, de Rudolph-Wilde-Platz (Kennedy in Berlijn (1963)). Hij begon met een vergelijking met de Romeinen:

Uit de tijd zelf

Tweeduizend jaar geleden was de grootste trots: ‘civis Romanus sum’. Vandaag is in de wereld van de vrijheid de grootste trots: ‘Ich bin ein Berliner.’

Ich bin ein Berliner.

Civis Romanus sum is Latijn voor ‘ik ben een Romeins burger’ (zie de Romeinen). Ich bin ein Berliner is Duits: ‘ik ben een Berlijner’. Je kunt het lezen als een boodschap aan de West-Berlijners: de Amerikaanse president stond aan hun kant. Verderop in dezelfde toespraak kwam hij op de Muur:

Uit de tijd zelf

Vrijheid kent veel moeilijkheden en democratie is niet volmaakt, maar wij hebben nooit een muur moeten optrekken om ons volk binnen te houden.

Hoe lees je zo’n toespraak? Kennedy sprak als president van de Verenigde Staten, een tegenstander van de DDR en de Sovjet-Unie, tot een publiek in West-Berlijn. De toespraak is dus een sterke bron voor hoe de Amerikaanse regering de Muur wilde voorstellen. Ze bewijst op zichzelf niet wat de leiders van de DDR met de Muur van plan waren. Dat hij ‘nooit een muur’ hoefde te bouwen ‘om ons volk binnen te houden’, is verenigbaar met wat de doden aan de grens tonen, maar het blijft de taal van een tegenstander. Meer over zulke vragen in vragen stellen over een bron.

Waarom ging de Muur open?

In de minimumdoelen staat als voorbeeld van een vraag naar oorzaak en gevolg: ‘waarom werd de Muur van Berlijn afgebroken?’ (AHOVOKS 2026, p. 99). Er is niet één antwoord. Wie de gebeurtenissen van 1989 op een rij zet, ziet een reeks stappen, en in elke stap speelden gewone mensen een rol.

Eind januari 1989 zei Erich Honecker, de partijleider van de DDR, nog dat de Muur er ‘over vijftig en zelfs honderd jaar’ nog zou staan (Chronik der Mauer, oktober 1989). Maar in het voorjaar begon er iets te schuiven, niet in Berlijn, maar in Hongarije. Op 2 mei 1989 begon Hongarije de elektronische bewaking aan zijn grens met Oostenrijk af te breken. Op 19 augustus werd bij Sopron, tijdens een ‘Pan-Europees Picknick’ aan de grens, een grenspoort enkele uren geopend. Ongeveer 700 Oost-Duitsers trokken toen naar Oostenrijk. Op 25 augustus kondigde Hongarije aan dat het zijn grens voor Oost-Duitse vluchtelingen zou openen, en in de nacht van 10 op 11 september 1989 gebeurde dat ook (Bundesregierung, Pan-Europees Picknick). Wie uit de DDR weg wilde, had nu een omweg.

Ook in de DDR zelf kwamen mensen op straat. Op 9 oktober 1989 betoogden in Leipzig ongeveer 70.000 mensen, vreedzaam. Op 17 en 18 oktober trad Honecker af na een machtsstrijd in de partij; Egon Krenz volgde hem op (Chronik der Mauer, oktober 1989).

Op 9 november 1989 gaf Günter Schabowski, de woordvoerder van de partijleiding, een persconferentie die live op radio en televisie kwam. Hij las een nieuwe regeling voor over reizen naar het westen. Een journalist vroeg wanneer die inging. Schabowski antwoordde, in de Engelse weergave van de kroniek: ‘As of now; immediately!’, ‘vanaf nu, onmiddellijk’ (Chronik der Mauer, 9.11.1989). Die avond trokken duizenden Oost-Berlijners naar de grensovergangen, en in de loop van de nacht gingen die open (Chronik der Mauer, 9.11.1989). Volgens de kroniek hadden de partij- en staatsleiders niet door wat er rond hen gebeurde: het openen van de grens was geen besluit van de leiding om de Muur te openen; het gebeurde doordat steeds meer mensen aan de grens stonden (Chronik der Mauer, 9.11.1989).

Uitbreiding De avond van 9 november 1989, uur per uur

De Chronik der Mauer, een kroniek van de Stiftung Berliner Mauer en andere Duitse instellingen, volgt die avond bijna uur per uur (Chronik der Mauer, 9.11.1989). Een navertelling:

1. 18.00 uur. In Oost-Berlijn begint een internationale persconferentie met Günter Schabowski, de woordvoerder van het centraal comité van de partij. DDR-televisie en -radio zenden ze live uit.
2. 18.50 uur. Schabowski leest een nieuwe reisregeling voor. Op de vraag wanneer ze ingaat, antwoordt hij: ‘vanaf nu, onmiddellijk’.
3. 19.05 uur. Het Amerikaanse persbureau AP verspreidt het bericht: ‘DDR opent grens’.
4. 20.15 uur. Aan de grensovergangen Bornholmer Straße, Invalidenstraße en Heinrich-Heine-Straße staan in totaal ongeveer 80 Oost-Berlijners. De grenswachten krijgen de opdracht hen naar huis te sturen en naar de volgende dag te verwijzen.
5. 20.40 uur. Volgens de kroniek hebben de partij- en staatsleiders nog niet gemerkt wat er rond hen gebeurt.
6. 21.30 uur. Aan de Bornholmer Straße staan nu tussen 500 en 1000 mensen. De geheime dienst kiest een ‘ventieloplossing’: mensen mogen met mondjesmaat door.
7. 23.30 uur. Aan de Bornholmer Straße wordt de toestand bedreigend voor de paspoortcontroleurs. De ‘ventieloplossing’ blijkt niet te werken.
8. Rond 1.00 uur. Bij de Brandenburger Tor komen duizenden Oost- en West-Berlijners door de Muur.
9. 2.00 uur. Het ministerie van Binnenlandse Zaken maakt bekend dat de grens ‘voorlopig’ met een identiteitskaart overgestoken mag worden.

Wat valt op? Niemand in de leiding besloot die avond om de Muur af te schaffen. Een onduidelijk antwoord op een persconferentie, een persbericht en vooral de mensen die naar de grens kwamen, maakten dat de grensovergangen opengingen. Dit is een navertelling op basis van een kroniek van historici, niet een bron uit de tijd zelf.

Europese samenwerking

Terwijl Europa in twee blokken uiteenviel, gingen landen in het westen van Europa juist samenwerken. Die samenwerking begon klein, met handel, kolen en staal, en groeide stap voor stap.

De Benelux

Op 5 september 1944, nog tijdens de oorlog, tekenden ministers van de regeringen van België, Nederland en Luxemburg, die toen in ballingschap in Londen zaten, een akkoord over een douane-unie, een afspraak over de douanerechten tussen de drie landen. Op 3 februari 1958 volgde in Den Haag het verdrag over de Benelux Economische Unie, met vrij verkeer van goederen, personen, kapitaal en diensten. De Benelux noemt het akkoord van 1944 zelf ‘de eerste grote mijlpaal’ op de weg naar de Europese Unie (Benelux, 80 jaar).

Kolen en staal: de Schumanverklaring

Op 9 mei 1950 deed de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman een voorstel: Frankrijk en Duitsland zouden hun productie van kolen en staal onder één gemeenschappelijk gezag brengen, een Hoge Autoriteit, en andere Europese landen mochten aansluiten (Schumanverklaring (1950)) (EU, geschiedenis 1945-59). Waarom kolen en staal? Schuman legde het zelf uit:

Uit de tijd zelf

Europa zal niet in één keer of volgens één enkel plan tot stand komen. … Het samenbrengen van de kolen- en staalproductie moet meteen zorgen voor gemeenschappelijke grondslagen voor economische ontwikkeling … [zodat] elke oorlog tussen Frankrijk en Duitsland niet alleen ondenkbaar, maar materieel onmogelijk wordt.

Schuman stelt het dus voor als een plan om met economie vrede te maken: door samen te werken aan kolen en staal zou een oorlog tussen Frankrijk en Duitsland onmogelijk worden. Het is wel een tekst van één regering, die zegt wat ze hoopt. Of het plan die vrede echt gebracht heeft, kan de verklaring zelf niet bewijzen.

Op 18 april 1951 tekenden zes landen het verdrag over de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS): Duitsland (toen West-Duitsland), Frankrijk, Italië, Nederland, België en Luxemburg. In 1952 ging de EGKS van start (EU, geschiedenis 1945-59).

De Verdragen van Rome

Op 25 maart 1957 tekenden dezelfde zes landen in Rome twee nieuwe verdragen: één over de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en één over Euratom, een gemeenschap voor kernenergie. Op 1 januari 1958 gingen ze van start (EU, geschiedenis 1945-59). Sindsdien is België lid van wat later de Europese Unie werd (EU, Belgie).

Het EEG-verdrag bestaat in een officiële Nederlandse tekst, zoals die in 1957 gepubliceerd werd. Het begint zo:

Uit de tijd zelf

Vastberaden, de grondslagen te leggen voor een steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren, … Vastbesloten, door deze bundeling van krachten de waarborgen voor vrede en vrijheid te versterken, en de overige Europese volkeren die hun idealen delen, oproepende zich bij hun streven aan te sluiten …

Wat de gemeenschap concreet moest doen, staat in artikel 2:

Uit de tijd zelf

De Gemeenschap heeft tot taak, door het instellen van een gemeenschappelijke markt en door het geleidelijk nader tot elkaar brengen van het economisch beleid van de Lid-Staten te bevorderen de harmonische ontwikkeling van de economische activiteit binnen de gehele Gemeenschap …

Een gemeenschappelijke markt betekent onder meer dat de lidstaten de douanerechten tussen elkaar afschaffen (EEG-verdrag (1957), art. 3): wat in België gemaakt wordt, kan zonder douanerechten in Italië verkocht worden. Onderaan het verdrag staan de namen van de gevolmachtigden, de mensen die voor hun land mochten tekenen. Voor België zijn dat Paul-Henri Spaak, minister van Buitenlandse Zaken, en J. Ch. Snoy et d’Oppuers (EEG-verdrag (1957), lijst van gevolmachtigden). Dezelfde Spaak die elf jaar eerder de eerste Algemene Vergadering van de VN had voorgezeten (VN, Spaak (1946)).

Uitbreiding Een verdragstekst lezen: de inleiding van het EEG-verdrag

De inleiding van een verdrag, de preambule, is een reeks zinnen die elk met een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord beginnen: ‘vastberaden’, ‘vastbesloten’, ‘wensende’. Zo zeggen de ondertekenaars wat ze willen. Het EEG-verdrag is een goede tekst om dat met leerlingen te ontleden, omdat het in het Nederlands geschreven is: het is een authentieke bron, geen vertaling (EEG-verdrag (1957)).

Een steeds hechter verbond. De eerste zin spreekt van ‘een steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren’. Het woord ‘steeds’ zegt al dat het verdrag geen eindpunt wil zijn, maar een begin.

Vrede en vrijheid. De ondertekenaars willen ‘door deze bundeling van krachten de waarborgen voor vrede en vrijheid’ versterken. Dat sluit aan bij wat Schuman in 1950 zei over kolen en staal (Schumanverklaring (1950)). En ze roepen ‘de overige Europese volkeren die hun idealen delen’ op om aan te sluiten: de deur stond open, maar alleen voor wie dezelfde idealen had.

De landen overzee. Verderop in de inleiding staat een zin die vandaag minder bekend is:

Uit de tijd zelf

Wensende, de verbondenheid van Europa met de landen overzee te bevestigen en verlangende, de ontwikkeling van hun welvaart te verzekeren, overeenkomstig de beginselen van het Handvest der Verenigde Naties …

België had in 1957 nog een kolonie: Congo. Het werd onafhankelijk op 30 juni 1960 (Expertenrapport Kamer 2021, p. 41–42). Zie het artikel over de Onafhankelijke Kongostaat en Belgisch-Congo. Een goede vraag bij deze zin: wie spreekt hier? Het verdrag spreekt over de ‘landen overzee’, maar onder de ondertekenaars staat niemand uit die landen; alleen de zes Europese staten tekenden (EEG-verdrag (1957), lijst van gevolmachtigden).

Het VN-Handvest. Die zelfde zin verwijst naar ‘de beginselen van het Handvest der Verenigde Naties’. De verdragen van na 1945 bouwen op elkaar voort.

Wat een preambule niet zegt, is wat er daarna gebeurde. Ze toont wat de ondertekenaars wilden, of wilden laten zien. Zie ook bron en bewijs.

Van EEG naar Europese Unie

De drie gemeenschappen, EGKS, EEG en Euratom, kregen in 1967 één gezamenlijke Commissie en één Raad. Het verdrag daarover was in 1965 in Brussel getekend (EU, geschiedenis 1960-69). De naam Europese Unie kwam pas later, met het Verdrag van Maastricht. Dat werd getekend op 7 februari 1992 en ging in op 1 november 1993; toen werd de Europese Unie officieel opgericht (EU, geschiedenis 1990-99). Wie over de jaren vóór 1993 spreekt, zegt dus beter ‘de EEG’ of ‘de Europese Gemeenschappen’ dan ‘de EU’. De Europese Unie is een samenwerking van staten die afspraken maken over hun markt en over veel andere zaken, met gezamenlijke instellingen zoals de Commissie, de Raad en het Parlement (Protocol zetels EU-instellingen).

Brussel, zetel van Europese instellingen

In de verdragen staat precies waar de instellingen van de Europese Unie hun zetel hebben. Het Europees Parlement zetelt in Straatsburg, de Raad en de Commissie in Brussel, het Hof van Justitie in Luxemburg (Protocol zetels EU-instellingen). De website van de EU noemt Brussel, samen met Luxemburg-Stad en Straatsburg, ‘een van de drie officiële zetels van de Europese instellingen’ (EU, Belgie). Met het hoofdkwartier van de NAVO erbij (sinds 1967) is Brussel dus een stad waar veel internationale samenwerking samenkomt (NAVO-hoofdkwartier, geschiedenis).

Wat we weten en wat onzeker is

• Zeker en goed gedocumenteerd: de data en de inhoud van de verdragen: het VN-Handvest (26 juni 1945), het Noord-Atlantisch Verdrag (4 april 1949), het Warschaupact (14 mei 1955), het EGKS-verdrag (18 april 1951), de Verdragen van Rome (25 maart 1957) en het Verdrag van Maastricht (getekend in 1992, in werking in 1993). Ook de afsluiting van de grens in Berlijn in de nacht van 12 op 13 augustus 1961 en de opening van de grens in de nacht van 9 op 10 november 1989 zijn goed bekend, net als de zetels van de Europese instellingen.
• Kleine verschillen tussen bronnen: op welke dag in januari 1946 Spaak verkozen werd tot voorzitter van de Algemene Vergadering (de VN zelf noemen 16 januari, andere bronnen 10 januari).
• Een ondergrens: het aantal doden aan de Muur van Berlijn. ‘Minstens 140’ is wat het onderzoek tot nu toe heeft kunnen vaststellen; het kan nog veranderen.
• Bronnen van één kant: de toespraken van Churchill en Kennedy en de uitspraak van Rusk geven de kijk van het westen. Ze zijn bruikbaar, maar bewijzen op zichzelf niet wat de leiders in het oosten bedoelden. Ook verdragen en verklaringen tonen wat de ondertekenaars wilden, niet wat er daarna gebeurde.
• Een vraag zonder één antwoord: waarom de Muur in 1989 openging. De stappen zijn goed gedocumenteerd: de open grens in Hongarije, de betogingen, de persconferentie van 9 november en de mensen aan de grens. Welk gewicht elke stap had, is een vraag van interpretatie; dit artikel zet de stappen alleen op een rij.
• Een bijnaam, geen feit: ‘Brussel, de hoofdstad van Europa’. De verdragen spreken van zetels, niet van een hoofdstad.

Kaarten

• Berlin, Grenzuebergaenge Ost / West (Grafik), ADN-ZB, 12.12.1989 · ADN-ZB (DDR-persbureau); maker van de grafiek onbekend, 1989

  Grensovergangen in Berlijn, grafiek van het DDR-persbureau ADN van 12 december 1989.

  Zwakke kandidaat: toont de toestand na de val, niet de Muur zelf. Bundesarchiv-bijschriften kunnen verouderd of partijdig zijn.

  Bekijk bij de bron · CC BY-SA 3.0 de (Commons-metadata) · Bundesarchiv (via Wikimedia Commons)

Verbanden

• Voorgeschiedenis De Eerste WereldoorlogHet VN-Handvest spreekt van een oorlog die ‘tweemaal in ons leven’ leed bracht; na de Eerste Wereldoorlog was de Volkenbond al een poging tot samenwerking tussen staten.
• Begrip Tijd en chronologieDe hedendaagse tijd als periode en de jaartelling van onze tijdrekening.
• Begrip Bron en bewijsDe toespraak van Kennedy en de verklaring van Rusk zijn bronnen van één kant in een conflict; verdragen zeggen wat staten afspraken, niet wat daarna gebeurde.
• Verdieping Soorten bronnenVerdragen en toespraken als geschreven bronnen.
• Gelijktijdig De Onafhankelijke Kongostaat en Belgisch-CongoToen het EEG-verdrag in 1957 de ‘landen overzee’ noemde, was Congo nog een Belgische kolonie.
• Contrast De RomeinenKennedy verwees in Berlijn naar de Romeinse trots ‘civis Romanus sum’.
• Begrip StaatsvormingWat een staat is, en hoe staten met verdragen afspraken maken.
• Verwijst hierheen Democratie en rechtsstaat door de tijdVerdieping vanuit dat artikel: De Verenigde Naties en de Europese samenwerking na 1945.
• Verwijst hierheen Hedendaagse tijdVerdieping vanuit dat artikel: De Verenigde Naties, de twee blokken en de Muur van Berlijn, en de Europese samenwerking tot de Europese Unie.
• Verwijst hierheen Ruimtevaart en de digitale revolutieGelijktijdig vanuit dat artikel: De ruimtewedloop hoorde bij de rivaliteit tussen de twee blokken in de Koude Oorlog; het Ruimteverdrag en het ruimtestation zijn vormen van internationale samenwerking.

Bronnen en verdieping

Historische bronnen

1. Verenigde Naties (1945). Charter of the United Nations, San Francisco, 26 juni 1945 (volledige tekst).Officiële Engelse tekst: preambule, artikel 1 en slotformule. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
2. Winston Churchill (1946). Winston Churchill, 'The Sinews of Peace', Westminster College, Fulton (Missouri), 5 maart 1946 (uittreksels uit de persversie van de British Information Services).Uittreksels uit de persversie; alleen één zin geciteerd. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
3. NAVO-lidstaten (1949). The North Atlantic Treaty, Washington D.C., 4 april 1949.Preambule en artikel 5. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
4. Albanie, Bulgarije, Hongarije, DDR, Polen, Roemenie, Sovjet-Unie, Tsjecho-Slowakije (1955). The Warsaw Security Pact, 14 mei 1955 (Verdrag van vriendschap, samenwerking en wederzijdse bijstand).Engelse tekst bij het Avalon Project; ondertekenaars en verwijzing naar de Akkoorden van Parijs. Niet letterlijk geciteerd. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
5. John F. Kennedy (1963). John F. Kennedy, Remarks in the Rudolph Wilde Platz, Berlin, 26 juni 1963.Tekst van het American Presidency Project; drie zinnen geciteerd. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
6. Robert Schuman (1950). Schuman Declaration, 9 May 1950 (europa.eu).Engelse versie op de EU-website van de Franse tekst; drie zinnen gebruikt. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
7. Koninkrijk der Nederlanden (Tractatenblad) (1957). Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, Rome, 25 maart 1957 (Nederlandse tekst, Tractatenblad 1957, nr. 91).Officiële Nederlandse tekst (Tractatenblad 1957, nr. 91): preambule, artikels 2 en 3, gevolmachtigden. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
8. legislation.gov.uk (kopie van de geconsolideerde verdragstekst) (2012). Protocol (nr. 6) betreffende de zetel van de instellingen van de Europese Unie (geconsolideerde verdragstekst).Protocol nr. 6 over de zetels van de instellingen. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens

Geraadpleegde literatuur

1. Verenigde Naties (un.org) (s.d.). History of the United Nations: the preparatory years, en lijst van lidstaten (Belgium, date of admission).Oprichting op 24 oktober 1945, 51 oorspronkelijke lidstaten; ledenlijst met de toetredingsdatum van België. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
2. Verenigde Naties (un.org) (s.d.). Paul-Henri Spaak, President of the General Assembly, first session (VN-biografie).De VN-pagina noemt 16 januari 1946; andere bronnen 10 januari. In de tekst staat daarom ‘januari 1946’. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
3. NAVO (nato.int) (s.d.). NATO Headquarters (geschiedenis van het hoofdkwartier).Londen, Parijs, de Franse terugtrekking uit de geïntegreerde commandostructuur en Brussel (1967). (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
4. Chronik der Mauer (chronik-der-mauer.de) (s.d.). Chronik der Mauer: startpagina en slachtoffers.Data van bouw en val; minstens 140 doden (stand 2026); Checkpoint Charlie als brandpunt van de Koude Oorlog. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
5. Chronik der Mauer (Stiftung Berliner Mauer, ZZF Potsdam, Deutschlandradio, Bundeszentrale fuer politische Bildung) (s.d.). Chronik der Mauer: 13 augustus 1961.De afsluiting van de sectorgrens in de nacht van 12 op 13 augustus 1961 en de reactie van Dean Rusk. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
6. Chronik der Mauer (chronik-der-mauer.de) (s.d.). Chronik der Mauer: oktober 1989 (Leipzig, aftreden Honecker).Honecker in januari 1989; Leipzig op 9 oktober; aftreden van Honecker. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
7. Die Bundesregierung (bundesregierung.de) (s.d.). 'Pan-European Picnic' (Bundesregierung).Hongaarse grens, Pan-Europees Picknick en de openstelling van 10 op 11 september 1989. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
8. Chronik der Mauer (chronik-der-mauer.de) (s.d.). Chronik der Mauer: 9 november 1989.Uur per uur verloop van 9 en 10 november 1989. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
9. Benelux Unie (benelux.int) (2024). On September 5th, we celebrate 80 years of Benelux cooperation.Akkoord van Londen (1944) en Benelux Economische Unie (1958). (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
10. Europese Unie (european-union.europa.eu) (s.d.). History of the EU 1945-59 (tijdlijn).Tijdlijn EGKS en Verdragen van Rome; de zes stichtende landen. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
11. Europese Unie (european-union.europa.eu) (s.d.). History of the EU 1960-69 (tijdlijn).Fusieverdrag van 1965. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
12. Europese Unie (european-union.europa.eu) (s.d.). History of the EU 1990-99 (tijdlijn).Verdrag van Maastricht; officiële oprichting van de Europese Unie in 1993. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
13. Europese Unie (european-union.europa.eu) (s.d.). Belgium (EU country profile).Brussel als een van de drie officiële zetels; België lid sinds 1 januari 1958. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
14. Sarah Van Beurden, Gillian Mathys, Elikia M'Bokolo, Mathieu Zana Etambala, Pierre-Luc Plasman, (e.a.; deskundigen van de Bijzondere Commissie) (2021). Verslag van de deskundigen, Bijzondere Commissie belast met het onderzoek over Congo-Vrijstaat (1885-1908) en het Belgisch koloniaal verleden in Congo (1908-1960), Rwanda en Burundi (1919-1962) (DOC 55 1462/003, 26 oktober 2021).Alleen de datum van de Congolese onafhankelijkheid. (gratis, gecontroleerd 4 november 2026) · brongegevens
15. Katholiek Onderwijs Vlaanderen (2026). Op.stap – leerplan basisonderwijs, doelen (momentopname 1.3).Doelen over de hedendaagse tijd in het zesde leerjaar: internationale rivaliteit en samenwerking, de Verenigde Naties, de Europese Unie en de Muur van Berlijn; richtinggevende woordenschat. (beschikbaarheid onbekend) · brongegevens
16. Vlaamse overheid, AHOVOKS (2026). Minimumdoelen en visieteksten voor het derde jaar kleuteronderwijs, het vierde jaar lager onderwijs en het zesde jaar lager onderwijs.Minimumdoel hedendaagse tijd (p. 97) en de voorbeeldvraag over de Muur bij oorzaak en gevolg (p. 99). (gratis, gecontroleerd 3 november 2026) · brongegevens

Nog geen aanbevolen verdieping geselecteerd.

Doelen

Op.stap

• 5.1.GL6.6 6de leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de hedendaagse tijd samenleefden: internationale rivaliteit en samenwerking, Verenigde Naties, Europese Unie.‘Hedendaagse tijd’ en ‘onze tijdrekening’ worden hier alleen kort gesitueerd; waar de hedendaagse tijd begint, staat hier niet. De werking en de organen van de VN, de uitbreiding van de EU na 1957 en de Belgische rol in de NAVO zijn niet uitgewerkt. Verder in: Tijd en chronologie, Hedendaagse tijd.
• 5.1.GL6.7 6de leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de hedendaagse tijd samenleefden: internationale rivaliteit en samenwerking, de Muur van Berlijn.Het leven in de DDR en in het verdeelde Berlijn tussen 1961 en 1989, individuele vluchtverhalen en de Duitse hereniging komen niet aan bod. ‘Hedendaagse tijd’ en ‘onze tijdrekening’ worden alleen kort gesitueerd. Verder in: Tijd en chronologie, Hedendaagse tijd, Bron en bewijs.

Minimumdoelen

• 5.1.3 zesde leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de hedendaagse tijd samenleefden.De overige onderdelen van dit minimumdoel: de Tweede Wereldoorlog (het Fort van Breendonk, de Kazerne Dossin, verzetsstrijders en collaborateurs), vrouwenemancipatie en burgerrechten (Rosa Parks, gastarbeiders, de pil, stemrecht voor vrouwen, homohuwelijk), en de informatie-, communicatie- en technologierevoluties en ruimte-exploratie (Neil Armstrong, het internet). Verder in: Vrouwenemancipatie en burgerrechten, Hedendaagse tijd.

Over dit artikel

Geschreven

4 november 2026

Laatst gewijzigd

4 november 2026

Fout gezien?

Meld een correctie