Begrip · Geschiedenis
Slavernij en slaafgemaakten
Wat slavernij is, waarom Op.stap van slaafgemaakten spreekt, en hoe bronnen van Hammurabi tot een brief uit Kongo erover spreken.
Zo gemarkeerd: een woord dat Op.stap bij dit onderwerp expliciet gebruikt.
Slavernij komt in Op.stap op verschillende plaatsen terug: in Mesopotamië, bij de Romeinen in Pompeï, bij de slavenhandel aan de Kongostroom en bij de contacten tussen samenlevingen in de vroegmoderne tijd (KOV Op.stap 1.3). Het is geen verschijnsel van één tijd of één plaats. Dit artikel legt uit wat het woord betekent, waarom Op.stap van slaafgemaakten spreekt, en laat bronnen uit die tijden zelf aan het woord.
Wat is slavernij?
Op.stap legt het bij Mesopotamië zo uit: ‘Slaven waren bezit van hun eigenaar, ze waren niet vrij’ (KOV Op.stap 1.3). Dat is de kern van slavernij: een mens is het bezit van een ander mens, die hem kan laten werken, verkopen of straffen. In de wetten van Hammurabi heeft een slaaf een waarde, en wie hem verwondt, betaalt de eigenaar:
Historische bron
Steekt hij het oog van de slaaf van een man uit of breekt hij het bot van de slaaf van een man, dan betaalt hij de helft van zijn waarde. … Koopt iemand in het buitenland een slaaf of slavin die toebehoort aan een landgenoot, en herkent de eigenaar de slaaf of slavin als hij thuiskomt: is de slaaf of slavin uit het land zelf, dan geeft hij hen terug zonder geld. Komen ze uit een ander land, dan … houdt hij de slaaf of slavin.
De wet maakt dus ook een verschil tussen een slaaf uit het eigen land en iemand van elders. Een koopakte op klei, met naam, prijs en getuigen, staat in het artikel over Mesopotamië (Contracten (Barton, in Harper 1901), contract 2).
Waarom ‘slaafgemaakte’?
Op.stap en de minimumdoelen spreken van slaafgemaakten (KOV Op.stap 1.3) (AHOVOKS 2026). Een gids over woordkeuze van het Nationaal Museum van Wereldculturen legt uit waarom het woord ‘slaaf’ betwist wordt: het gebruik ervan ‘een categorie normaliseert die niet inherent is aan iemands identiteit’, een categorie die ‘onder geweld en dwang opgelegd’ werd, en het ‘reduceert’ iemand tot eigendom. De gids stelt ‘tot slaaf gemaakt’ of ‘mensen in slavernij’ voor (Woorden doen ertoe (2018), lemma ‘Slaaf’). In dezelfde gids schrijft Richard Kofi dat ‘tot slaaf gemaakt’ slavernij erkent ‘als een daad van macht en ontmenselijking’ (Woorden doen ertoe (2018), essay Kofi). In het taalblad Onze Taal staat het zo: ‘Slaafgemaakt roept een ander in het leven, die de desbetreffende persoon tot slaaf maakte’ (De Pous 2019 (Onze Taal)).
Het is een voorstel, geen taalregel. De gids noemt zichzelf ‘incompleet’, en Kofi twijfelt zelf bij woorden als ‘slavenschip’ (Woorden doen ertoe (2018)). Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam zegt: ‘ongetwijfeld gebruiken we nu weer woorden die over tien jaar niet meer kunnen’ (De Pous 2019 (Onze Taal)). In de Kennisatlas schrijven we ‘slaafgemaakte’ voor mensen en ‘slavernij’ voor het systeem. In bronfragmenten blijft het woord van de bron staan, en dat is ‘slaaf’.
Beeld in voorbereiding (aangevraagd)
Het verschil tussen 'slaaf' en 'slaafgemaakte' tonen als woordkeuze: bij 'slaaf' staat de persoon in een categorie, bij 'slaafgemaakte' staat er een ander die de persoon tot slaaf maakt (Words Matter, De Pous).
slavernij-woordkeuze → public/images/slavernij-woordkeuze.svg
“Waarom zeg je niet gewoon ‘slaaf’?”
Kort antwoord voor kinderen
Omdat niemand zelf kiest om slaaf te zijn. Iemand anders maakte die persoon tot slaaf. Het woord ‘slaafgemaakte’ zegt dat er iemand was die dat deed.
Nuance voor de leerkracht
In oude teksten en vertalingen staat ‘slaaf’. Ook Op.stap gebruikt soms ‘slaven’, naast ‘slaafgemaakt worden’ (KOV Op.stap 1.3).
Hoe werd iemand slaafgemaakt?
Op.stap noemt voor Mesopotamië twee wegen: je kon slaafgemaakt worden ‘doordat je je schulden niet kon betalen (bv. doordat je oogst mislukt was) of doordat je stad veroverd werd door een naburige stad’ (KOV Op.stap 1.3). Voor de eerste weg spreekt de wet van Hammurabi zelf:
Historische bron
Kan iemand een schuld niet betalen en verkoopt hij zichzelf, zijn vrouw, zijn zoon en dochter voor geld of geeft hij hen weg tot gedwongen arbeid, dan werken zij drie jaar in het huis van wie hen kocht of van de eigenaar, en in het vierde jaar worden zij vrijgelaten.
Voor de tweede weg in Mesopotamië hebben we nog geen bron gelezen; vertel het als wat Op.stap zegt. Romeinse juristen noemen krijgsgevangenschap en geboorte:
Historische bron
Slaven (servi) zijn zo genoemd omdat bevelhebbers gevangenen plegen te verkopen en ze zo te bewaren (servare) en niet te doden. … Volgens het volkenrecht zijn onze slaven zij die door vijanden gevangen genomen worden of die uit onze slavinnen geboren worden.
Servi ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere ac per hoc servare nec occidere solent.
Zo’n verklaring van een woord is wat de jurist zegt, niet noodzakelijk de echte herkomst ervan. Hoe dat bij een verovering ging, toont Caesar: na de inname van één stad gaven de kopers hem een aantal van 53.000 ‘hoofden’ door, volgens zijn eigen opgave (Caesar, BG, 2.33.6–7) (zie imperialisme).
Hoe keken de Romeinen ernaar?
Op.stap stelt bij de Romeinen de vraag: ‘Hoe keken de Romeinen daar naar? Hoe kijken wij daar naar?’ (KOV Op.stap 1.3). De Romeinse bronnen geven geen eenduidig antwoord. Juristen schreven:
Historische bron
… alle mensen zijn ofwel vrij ofwel slaaf. … Slavernij is een instelling van het volkenrecht, waardoor iemand tegen de natuur in onder het gezag van een ander wordt gebracht.
Servitus est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur.
‘Tegen de natuur in’, en toch een instelling die de Romeinse wereld regelde. Het leerboek van Gaius geeft eigenaars ‘macht over leven en dood’ over hun slaven, maar vermeldt ook dat keizer Antoninus bepaalde dat wie zonder reden zijn eigen slaaf doodde, even strafbaar was als wie andermans slaaf doodde (Gaius, Inst. 1, 1.52–53). Dat is wat de wet zei, niet hoe het dagelijks ging. Een landbouwhandboek van Cato spreekt veel kaler:
Historische bron
… hij verkope oude ossen, zwakke kuddedieren, zwakke schapen, wol, huiden, een oude kar, oud gereedschap, een oude slaaf, een zieke slaaf, en wat er verder overschiet.
… plostrum vetus, ferramenta vetera, servum senem, servum morbosum …
De oude slaaf staat in dezelfde lijst als de kar. Seneca schreef daartegenover: ‘“Het zijn slaven.” Nee, het zijn mensen’ (Seneca, Ep. 47, 47.1), maar ook hij is één stem (zie de Romeinen).
.jpg){kind=link}
Slavenhandel
Handel in slaafgemaakten heet slavenhandel: mensen worden gekocht en verkocht als koopwaar. Ook de wetten van Hammurabi regelden al het kopen van slaven, ook in het buitenland (Codex Hammurabi (King), art. 278–281). Op.stap gebruikt het woord bij Kongo en de Portugese handelaren (KOV Op.stap 1.3). In 1526 schreef koning Afonso I van Kongo aan koning João III van Portugal:
Historische bron
… de genoemde kooplieden nemen elke dag onze mensen mee, zonen van het land. … Het is onze wil dat er in deze koninkrijken geen handel in slaven is en geen afvoer van slaven.
Dat is een stem van een Afrikaanse koning zelf. Wat Portugal daarop antwoordde, hebben we nog niet in een bron gelezen. Voor de handel over de Atlantische Oceaan schrijft de Amerikaanse National Endowment for the Humanities, op de pagina over een grote databank van slavenreizen, dat ‘ongeveer 12,5 miljoen Afrikanen uit hun huizen weggehaald en op slavenschepen gedwongen’ werden; het is een schatting (NEH: Slave Voyages). Olaudah Equiano vertelt in zijn levensverhaal hoe hij als kind ontvoerd werd en aan de kust aankwam:
Historische bron
Het eerste wat mijn ogen begroette toen ik aan de kust aankwam, was de zee, en een slavenschip dat voor anker lag en op zijn lading wachtte. Dat vervulde mij met verbazing, die weldra in angst veranderde toen ik aan boord gedragen werd. Onmiddellijk werd ik door enkelen van de bemanning betast en omhooggetild om te zien of ik gezond was …
,_frontispiece_-_BL.jpg){kind=link}
Uitbreiding Equiano over zijn ontvoering en het ruim van het schip
Eerder in hetzelfde hoofdstuk vertelt Equiano hoe het begon, thuis:
Historische bron
Op een dag, toen al onze mensen zoals gewoonlijk aan hun werk waren, en alleen ik en mijn lieve zus achtergebleven waren om op het huis te passen, klommen twee mannen en een vrouw over onze muren, grepen ons beiden in een ogenblik, en zonder ons de tijd te geven om te schreeuwen of ons te verzetten, stopten ze onze monden dicht en liepen met ons weg naar het dichtstbijzijnde bos.
En over het schip, zolang het nog aan de kust lag:
Historische bron
De stank van het ruim, zolang we aan de kust lagen, was zo ondraaglijk walgelijk dat het gevaarlijk was er enige tijd te blijven …
Het is Equiano’s eigen verslag, in een boek dat hij in 1789 uitgaf. Waar hij precies geboren werd, wordt in de literatuur besproken; daarvoor hebben we nog geen bron gelezen. De volledige Engelse tekst is vrij te lezen via Project Gutenberg (Equiano 1789).
Hoe die handel tussen Europa, Afrika en Amerika verliep, wat Op.stap de Atlantische driehoekshandel noemt, hoort bij het artikel over wereldwijde contacten en koloniale handel. In 1885 verboden de staten op de Conferentie van Berlijn de slavenhandel in het Congobekken (Berlijnse Akte 1885 (SAHO), art. 9). Hobson merkte in 1902 op dat ‘de slavernij uitroeien’ een van de edele woorden was in de mond van wie aan het imperialisme verdiende (Hobson 1902, deel I, hoofdstuk IV).
Wat we weten en wat onzeker is
- Zeker: wat de bronnen zelf zeggen: de wetsartikels van Hammurabi, de Romeinse juristen, Cato, de brief van Afonso I en het verslag van Equiano.
- Een schatting: het aantal van ongeveer 12,5 miljoen mensen in de Atlantische slavenhandel. Hoeveel slaafgemaakten er in Mesopotamië of Rome waren, weten we uit onze bronnen niet.
- Een keuze, geen regel: het woord ‘slaafgemaakte’. Musea en taalkenners zeggen zelf dat de discussie doorgaat.
- Voorzichtig mee omgaan: wetten zeggen wat moest, niet wat gebeurde; Equiano vertelt zijn eigen verhaal, in een boek uit 1789; Seneca is één Romeinse stem.
- Nog niet gebronnen: slaaf worden door de verovering van je stad in Mesopotamië, slavernij in Kongo vóór en naast de Portugese handel, en het antwoord van Portugal aan Afonso.
Verbanden
- Verdieping Mesopotamië
- Verdieping De Romeinen
- Verdieping kongo-koninkrijknog niet geschreven
- Verdieping wereldwijde-contactennog niet geschreven
- Begrip Imperialisme
- Begrip perspectiefnog niet geschreven
- Verwijst hierheen De Griekse wereld
- Verwijst hierheen Handel over lange afstanden
- Verwijst hierheen Imperialisme
- Verwijst hierheen Mesopotamië
Bronnen en verdieping
Historische bronnen
- Hammurabi (opdrachtgever), L. W. King (vertaler). Code of Hammurabi (Engelse vertaling).
- George Aaron Barton (vertaler), Robert Francis Harper (bezorger) (1901). Contracts (Babylonische koop- en dienstcontracten; in: Assyrian and Babylonian Literature, ed. R. F. Harper).
- Justinianus (opdrachtgever), Florentinus, Ulpianus, Marcianus, Gaius (geciteerde juristen). Digesta Iustiniani, boek 1 (Latijnse tekst).
- Gaius. Institutiones, commentarius primus (Latijnse tekst).
- Marcus Porcius Cato (Cato de Oudere). De agri cultura (Latijnse tekst).
- Lucius Annaeus Seneca. Epistulae morales ad Lucilium, boek 5 (brief 47; Latijnse tekst).
- Gaius Iulius Caesar. Commentarii de bello Gallico (Latijnse tekst).
- Nzinga Mbemba (Afonso I), vertaler niet vermeld (1526). Brief van Nzinga Mbemba (Afonso I van Kongo) aan koning João III van Portugal, 6 juli 1526 (Engelse weergave, uittreksel).
- Olaudah Equiano (1789). The Interesting Narrative of the Life of Olaudah Equiano, or Gustavus Vassa, the African.
- Afgevaardigden van de veertien ondertekenende staten, South African History Online (uitgever van de webtekst) (1885). General Act of the Berlin Conference on West Africa, 26 February 1885 (Engelse tekst).
- John A. Hobson (1902). Imperialism: A Study (1e uitgave).
Geraadpleegde literatuur
- Katholiek Onderwijs Vlaanderen (2026). Op.stap – leerplan basisonderwijs, doelen (momentopname 1.3).
- Vlaamse overheid, AHOVOKS (2026). Minimumdoelen en visieteksten voor het derde jaar kleuteronderwijs, het vierde jaar lager onderwijs en het zesde jaar lager onderwijs.
- Wayne Modest (concept en redactie), Robin Lelijveld (concept en redactie), Nationaal Museum van Wereldculturen (2018). Woorden doen ertoe / Words Matter: een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector.
- Irene de Pous (2019). Kunnen inheems en slaaf nog op het tekstbordje? Hoe musea omgaan met beladen termen.
- National Endowment for the Humanities (VS) (2026). The Transatlantic Slave Trade Database (projectpagina).
Nog geen aanbevolen verdieping geselecteerd.
Doelen
Op.stap
- 5.1.GL1.10 1ste leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de oudheid in Mesopotamië overleefden, samenleefden en hoe ze dachten: standenmaatschappij, slavernij, slaafgemaakten, koning, Codex Hammurabi.Slaaf worden door de verovering van je stad staat alleen als wat Op.stap zegt; daarvoor is geen bron gelezen. Standenmaatschappij, koning en Codex Hammurabi staan in het hoofdartikel. Verder in: Mesopotamië.
- 5.1.GL2.10 2de leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de oudheid in de invloedssfeer van de Romeinen overleefden, samenleefden en hoe ze dachten: dagelijks leven, Pompeï, keukens, slaafgemaakten.Pompeï, de keukens en het dagelijks leven staan in het hoofdartikel. Aantallen slaafgemaakten in Rome zijn niet gebronnen. Verder in: De Romeinen.
- 5.1.GL5.3 5de leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de vroegmoderne tijd in Afrika overleefden, samenleefden en hoe ze dachten: slavenhandel, de Kongostroom, Portugese handelaren.Slavernij in Kongo vóór en naast de Portugese handel, de Kongostroom en het antwoord van Portugal zijn niet gebronnen. Verder in: Het Kongo-koninkrijk (nog te schrijven).
- 5.1.GL5.10 5de leerjaarDe leerlingen weten hoe mensen tijdens de vroegmoderne tijd doorheen contacten tussen samenlevingen overleefden, samenleefden en hoe ze dachten: wereldimperialisme, slaafgemaakten, La Malinche.Wereldimperialisme en La Malinche komen hier niet aan bod; de Atlantische driehoekshandel wordt alleen genoemd. Verder in: Wereldwijde contacten en koloniale handel (nog te schrijven), Imperialisme.
Minimumdoelen
Over dit artikel
- Geschreven
- 3 november 2026
- Laatst gewijzigd
- 3 november 2026
- Fout gezien?
- Meld een correctie